Φιλιππος Χατζοπουλος

Τέλος εποχής σήμανε αυτή την εβδομάδα στο Ισραήλ, όταν σχεδόν έναν αιώνα μετά την ίδρυσή του το 1910, το κιμπούτζ Ντεγκάνια ανακοίνωσε ότι προχωρά σε ιδιωτικοποίηση. Σε ψηφοφορία που διεξήγαγε η παραδοσιακά φιλελεύθερη κοινότητα, το 85% των μελών ψήφισε υπέρ του σχεδίου εκποίησης.

Η εβραϊκή λέξη «κιμπούτζ» σημαίνει «συλλογικότητα» ή «συγκέντρωση» και σηματοδότησε μία ολόκληρη εποχή στην ανάπτυξη του σιωνισμού και στην εδραίωση του κράτους του Ισραήλ. Βασική φιλοσοφία του κιμπούτζ είναι η δίκαιη κατανομή της περιουσίας του κοινοβίου, σε όλα του τα μέλη. Πάνω από 117.000 Ισραηλινοί ζουν σήμερα σε κιμπούτζ, ενώ τα περισσότερα από αυτά ιδρύθηκαν πριν από την ανακήρυξη του κράτους του Ισραήλ το 1948. Τα περισσότερα κιμπούτζ βασίστηκαν αρχικά στις αρχές της μαρξιστικής ιδεολογίας και προώθησαν στις τάξεις τους «πεφωτισμένες» εκδοχές του σιωνισμού. Η γενναία και προοδευτική αυτή απόπειρα για δημιουργία μιας ουτοπικής κοινωνίας πνέει, όμως, σήμερα τα λοίσθια, καθώς τα μέλη των κοινοβίων αυτών υποκύπτουν στις σειρήνες της οικιστικής ανάπτυξης και στις πλουσιοπάροχες προσφορές των μεσιτών.

Η ιστορία των κιμπούτζ και η εξέλιξή τους στην Παλαιστίνη και το Ισραήλ ταυτίζεται με την ιδεολογική αντιπαράθεση μεταξύ δύο ιδεολόγων του σιωνισμού: του Μπερ Μπορατσόφ και του Αβραάμ Γκόρντον. Το πρώτο κύμα εβραϊκού εποικισμού στους Ιερούς Τόπους, στα τέλη του 19ου αιώνα, χρηματοδοτείται από τον βαρώνο Εδουάρδο Ρότσιλντ, του οποίου τα κίνητρα απείχαν πολύ από εκείνα των ιδεολόγων σιωνιστών. Ο βαρώνος συμφώνησε να προσφέρει οικονομική βοήθεια σε μερικές εκατοντάδες νέους και μορφωμένους κατά κύριο λόγο Εβραίους της σύγχρονης Πολωνίας, Λευκορωσίας και Ουκρανίας, απαιτώντας ωστόσο μονοκαλλιέργεια αμπελιού, στην προσπάθειά του να δημιουργήσει νέες ποικιλίες κρασιού. Τη φυγή αυτή ενίσχυσε η πολιτική του Τσάρου Αλέξανδρου Γ΄, που εξαπέλυσε το 1881 τις χειρότερες από τον Μεσαίωνα διώξεις Εβραίων στην επικράτειά του.

Το καθεστώς μονοκαλλιέργειας και η αποτυχία των εποίκων να αναπτύξουν βιώσιμες οικονομικές σχέσεις με τον γηγενή αραβικό πληθυσμό, καταδίκασαν το εγχείρημα των πρωτοπόρων του σιωνισμού. Η απογοήτευση από το «πείραμα Ρότσιλντ» ήταν δε τόσο μεγάλη στους κύκλους των Ευρωπαίων σιωνιστών, που το Τέταρτο Σιωνιστικό Συνέδριο στο Λονδίνο το 1900 μελέτησε σοβαρά πρόταση της βρετανικής κυβέρνησης για δημιουργία εβραϊκής πατρίδας στην Κεντρική Αφρική και συγκεκριμένα στην Ουγκάντα.

Το δεύτερο κύμα Εβραίων εποίκων, που μετέβη στην Παλαιστίνη μόλις πριν από την έναρξη του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, είχε ήδη εγκαταλείψει τον μεσσιανισμό των πρώτων σιωνιστών, αλλά και τον «πεφωτισμένο εβραϊσμό» του ιδρυτή του σιωνισμού, Τέοντορ Χερτζλ, επιλέγοντας ως ιδεολογική τους σημαία τον σοσιαλισμό.

Ο «Εργατικός Σιωνισμός» των εποίκων αυτών εκφράστηκε με τον καλύτερο και πιο επαναστατικό τρόπο στο κίνημα των κιμπούτζ. Αν και τα κιμπούτζ έπαιξαν από πολύ νωρίς καίριο στρατηγικό ρόλο στην εδραίωση των Εβραίων στην Παλαιστίνη, η ίδρυσή τους βασίστηκε στην πολιτική σκέψη του σοσιαλιστή Μπερ Μπορατσόφ. Το σύγγραμμα του Μπορατσόφ από το 1904, με τίτλο «Η Πλατφόρμα μας» αποτελεί την πρώτη σύνθεση Μαρξισμού και Σιωνιστικού Ιμπεριαλισμού. Το όραμα του Μπορατσόφ δεν αφορούσε, όμως, τη δημιουργία αταξικής σοσιαλιστικής κοινωνίας, αλλά την εδραίωση των Εβραίων της Παλαιστίνης ως ανεξάρτητων αγροτών-παραγωγών μικρής κλίμακας. Για τον λόγο αυτό, ο Μπορατσόφ μπορεί να θεωρηθεί ο πραγματικός πατέρας του κινήματος των κιμπούτζ, έχοντας θέσει τις ιδεολογικές του βάσεις.

Στον αντίποδα της ιδεολογίας του Μπορατσόφ, βρίσκουμε έναν άλλον Ρώσο Εβραίο: τον ιδρυτή του πρώτου κιμπούτζ το 1905 (Ντεγκάνια), Αβραάμ Γκόρντον, που θεωρείται σήμερα ο πραγματικός «πατέρας του κινήματος». Ο Γκόρντον, που υπήρξε πνευματικός μέντορας του μετέπειτα πρωθυπουργού Νταβίντ Μπεν Γκουριόν, άσκησε καίρια επιρροή στην ιδεολογική εξέλιξη του «Γισούφ» (βιβλικός όρος για τον εβραϊκό εποικισμό της Παλαιστίνης, μετά την Αιχμαλωσία στην Αίγυπτο). Στο μαρξιστικό-εργατικό όραμα του Μπορατσόφ, ο Γκόρντον αντιτείνει το «Τολστοϊκό-πρακτικό» μοντέλο. Οπως και ο Τολστόι, ο Γκόρντον συνδυάζει τον μυστικισμό με το πρακτικό πνεύμα, μπολιάζοντας στον εβραϊκό μεσσιανισμό την εξιδανίκευση του μουζίκου-χειρώνακτα.

Ο Γκόρντον ονειρεύεται ότι ο «Εβραίος του 20ού αιώνα» θα εγκαταλείψει τις αστικές συνήθειες του ομοθρήσκου του στην Ευρώπη, επιστρέφοντας στη γη και την αγροτική παραγωγή, όπως έκανε και ο Τολστόι με την πολυδιαφημισμένη μετοίκισή του στην πατρώα ρωσική γη. Πίσω από το μεγαλειώδες όραμα του Γκόρντον κρύβεται, όμως, η πικρή πραγματικότητα της εδαφικής επέκτασης. Η πώληση γης από απόντες τσιφλικάδες (όπως η Ελληνορθόδοξη οικογένεια Σουρσόκ της Bηρυτού) σε όψιμους σιωνιστές, η βίαιη εκδίωξη των Αράβων ενοικιαστών της και η οικοδόμηση κιμπούτζ λαμβάνουν μορφή χιονοστιβάδας τις δύο πρώτες δεκαετίες του περασμένου αιώνα.

Οι αλλεπάλληλοι αμυντικοί ή επεκτατικοί πόλεμοι του Ισραήλ κατέστησαν τα κιμπούτζ αναγκαίο συστατικό της αμυντικής θωράκισης της χώρας. Η στρατηγική τους θέση, γύρω από την Τιβεριάδα λίμνη ή τις μεθοριακές ζώνες του Γκολάν και του ποταμού Ιορδάνη, καταδίκασε από τα σπάργανά του κιόλας αυτό το τολμηρό κοινωνικό πείραμα.

Το τελειωτικό χτύπημα κατάφερε, όμως, στα κιμπούτζ η ίδια η καπιταλιστική οικονομία και οι αδυσώπητες απαιτήσεις της. Η πληθυσμιακή πίεση στο Ισραήλ και η εκτίναξη της αξίας της γης σήμαναν το κύκνειο άσμα του πειράματος. Πολλά κιμπούτζ εγκατέλειψαν έτσι το σοσιαλιστικό-κοινοβιακό τρόπο ζωής και εξελίχθηκαν σε «μοσάβ» (οικοδομικοί συνεταιρισμοί με βάση τη συνιδιοκτησία), κάτι που έδινε τη δυνατότητα στα μέλη τους να προχωρήσουν σε επενδύσεις και να εκμεταλλευθούν τα ακίνητά τους.

Το κιμπούτζ Ντεγκάνια, πνευματικό τέκνο του σιωνιστή οραματιστή Αβραάμ Γκόρντον, αποτέλεσε πρότυπο για πολλά μεταγενέστερά του. Η κοινοβιακή ζωή του κιμπούτζ αποσκοπούσε στην πραγματοποίηση του κοινοβιακού οράματος, την εξάλειψη των κοινωνικών διαφοροποιήσεων, αλλά και στην εδραίωση «σπαρτιατικού» τρόπου ζωής, με έμφαση στην αυτάρκεια, τη στρατιωτική εκπαίδευση, τη χειρωνακτική εργασία και τον σεβασμό στη φύση. Τα κύρια χαρακτηριστικά της κοινοβιακής διαβίωσης στα κιμπούτζ:

- Τα έσοδα της κοινότητας μοιράζονται ακριβοδίκαια στα μέλη της, ενώ το πλεόνασμα επενδύεται εκ νέου στην κοινότητα.

- Η Ντεγκάνια δεν διέθετε κοινούς χώρους διαβίωσης παιδιών. Πολλά άλλα κιμπούτζ, ακολουθώντας τις θεωρίες του Ενγκελς για την οικογένεια, επέλεγαν την κοινοβιακή διαβίωση για τα παιδιά της κοινότητας.

- Τα μέλη του κιμπούτζ έχουν την ευθύνη της άμυνας της περιοχής τους.

- Το 75% των κιμπούτζ στο Ισραήλ έχει ήδη επιλέξει την οδό της ιδιωτικοποίησης.

- Ο μονόφθαλμος στρατηγός Μόσε Νταγιάν ήταν το πρώτο παιδί που γεννήθηκε στο κιμπούτζ Ντεγκάνια.