The Guardian

Ποιο είναι το κοινό μυστικό της σημερινής μας ζωής; Είναι ο παγκόσμιος θρίαμβος του καπιταλισμού. Η δημοκρατία αμφισβητείται έντονα. Η ελευθερία απειλείται, ακόμα και σε χώρες όπου το δημοκρατικό πολίτευμα έχει μεγάλη ιστορία, όπως η Βρετανία. Η δυτική κυριαρχία διολισθαίνει συνεχώς. Ολοι όμως οικειοποιούνται τον καπιταλισμό. Οι Αμερικανοί και οι Ευρωπαίοι. Οι Ινδοί. Οι Ρώσοι ολιγαρχικοί και οι Σαουδάραβες πρίγκιπες. Ακόμα και οι Κινέζοι κομμουνιστές. Και σήμερα τα μέλη του παλαιότερου κιμπούτς του Ισραήλ, η τελευταία ελπίδα της σοσιαλιστικής ισονομίας, ψήφισαν υπέρ της εισαγωγής κλιμακούμενων μισθών σε συνάρτηση με τις ατομικές επιδόσεις. Το μεγάλο ερώτημα στις απαρχές του 21ου αιώνα, τόσο τεράστιο, ώστε να θεωρείται δεδομένη η απάντησή του: «Μπορεί ο καπιταλισμός να επιζήσει;». Το ερώτημα αυτό το έθεσε το 1938 ο Βρετανός σοσιαλιστής διανοούμενος Τζ. Ντ. Χ. Κόουλ στο βιβλίο του «Ο Σοσιαλισμός σε Εξέλιξη». Και η απάντησή του ήταν «όχι». Ο Σοσιαλισμός θα επικρατήσει.

Ποιες είναι σήμερα οι εναλλακτικές προτάσεις των μεγάλων ιδεολογιών; Ο σοσιαλισμός του 21ου αιώνα του Ούγκο Τσάβες μοιάζει να είναι ένα τοπικό ή στην καλύτερη περίπτωση περιφερειακό φαινόμενο, το οποίο βρίσκει ιδανική εφαρμογή στα πετρελαιοπαραγωγικά κράτη. Ο ισλαμισμός, που ενίοτε παρουσιάζεται ως το αντίπαλο δέος του δημοκρατικού καπιταλισμού στο πλαίσιο μιας νέας ιδεολογικής μάχης, δεν προσφέρει κάποιο εναλλακτικό οικονομικό σύστημα (πέρα από τις ιδιαιτερότητες του ισλαμικού οικονομικού συστήματος). Οι πολέμιοι της παγκοσμιοποίησης, οι ακτιβιστές και οι οικολόγοι αναδεικνύουν καλύτερα τις αποτυχίες του παγκόσμιου καπιταλισμού, χωρίς ωστόσο να προτείνουν εναλλακτικά οικονομικά συστήματα.

Είναι γεγονός ότι εδώ υπάρχει ένα πρόβλημα ορισμού. Σε ποιο βαθμό οι ρωσικές ή κινεζικές κρατικές εταιρείες παίζουν το παιχνίδι του καπιταλισμού; Η ιδιωτική περιουσία δεν είναι η ψυχή του καπιταλισμού; Ενας από τους κορυφαίους ακαδημαϊκούς ειδήμονες στον καπιταλισμό, ο καθηγητής του πανεπιστημίου Κολούμπια Εντμουντ Φελπς προτείνει έναν ακόμα πιο περιοριστικό ορισμό. Κατά τη γνώμη του, αυτό που έχουμε στην Ευρώπη δεν είναι καπιταλισμός, αλλά κορπορατισμός με ποικίλους κοινωνικούς εταίρους. Ο καπιταλισμός, ισχυρίζεται, είναι «ένα οικονομικό σύστημα, στο οποίο το ιδιωτικό κεφάλαιο είναι σχετικά ελεύθερο να πρωτοτυπήσει και να επενδυθεί χωρίς την έγκριση του κράτους, των τοπικών κοινοτήτων και των δήμων, χωρίς την έγκριση των εργαζομένων και άλλων λεγόμενων «κοινωνικών εταίρων». Σε αυτή την περίπτωση το μεγαλύτερο τμήμα του πλανήτη δεν είναι καπιταλιστικό. Θεωρώ αυτή την οπτική πολύ περιοριστική.

Αυτό που έχουμε στην Ευρώπη είναι ποικίλες παραλλαγές του καπιταλισμού, από τις φιλελεύθερες οικονομίες της φιλελεύθερης αγοράς, όπως η Βρετανία και η Ιρλανδία, ώς τις πιο συντονισμένες οικονομίες των κοινωνικών εταίρων, όπως η Γερμανία και η Αυστρία. Στη Ρωσία και στην Κίνα έχουμε ένα ευρύτατο πρίσμα που κυμαίνεται από το κράτος στην ατομική ιδιοκτησία. Οι υπόλοιπες εκδοχές, πέρα από εκείνη της μεγιστοποίησης του κέρδους, παίζουν μεγάλο ρόλο στη λήψη αποφάσεων των κρατικά ελεγχόμενων εταιρειών, οι οποίες όμως λειτουργούν ως παίκτες σε διεθνείς και εθνικές αγορές, μιλώντας ολοένα και περισσότερο τη γλώσσα του παγκόσμιου καπιταλισμού. Ο «Λενινιστικός καπιταλισμός» της Κίνας είναι εξαιρετικά οριακή περίπτωση, ωστόσο η υφέρπουσα τάση των εταιρειών της προς την υιοθέτηση μιας σαφώς καπιταλιστικής συμπεριφοράς είναι πολύ πιο πρόδηλη απ’ ό,τι οποιαδήποτε τάση εκδημοκρατισμού του κράτους.

Αυτή η απουσία ξεκάθαρης εναλλακτικής ιδεολογίας σημαίνει ότι ο καπιταλισμός είναι ασφαλής για τα επόμενα χρόνια; Ούτε κατά διάνοια. Μετά τον άνευ προηγουμένου θρίαμβο του παγκόσμιου καπιταλισμού τις δύο τελευταίες δεκαετίες, το μέλλον του προδιαγράφεται μελανό. Δεν πρόκειται για τις περίφημες «αντιθέσεις» τις οποίες εντόπισε ο Μαρξ, ενδέχεται όμως να είναι μεγαλύτερες. Κατ’ αρχάς, η ιστορία του καπιταλισμού τα τελευταία εκατό χρόνια δεν φαίνεται να στηρίζει την άποψη ότι ο καπιταλισμός είναι ένα σύστημα αυτόματης αυτοΐασης.

Οπως καταδείχνει ο Τζορτζ Σόρος, οι παγκόσμιες αγορές βρίσκονται σήμερα, περισσότερο από ποτέ, εκτός ισορροπίας και αμφιταλαντεύονται στο όριο μιας ακόμα μεγαλύτερης ανισορροπίας. Χρειάζεται διαρκώς η διενέργεια πολιτικών, οικονομικών και νομικών διορθώσεων για τη στήριξη της αγοράς. Μια άλλη συνιστώσα του παγκόσμιου καπιταλισμού είναι ότι ανταμείβει τις μεγαλύτερες επιδόσεις εντός του, άνισα. Και όχι μόνο στο Λονδίνο, αλλά και στη Σαγκάη, στη Μόσχα και στο Μουμπάι.

Πάνω από όλα όμως υπάρχει το αναπόδραστο δίλημμα ότι ο πλανήτης δεν μπορεί να αντέξει τα εξίμισι εκατομμύρια των καταναλωτών της μεσαίας τάξης που ζουν στον πλούσιο Βορρά. Οσο ευφυείς κι αν αποδεικνύονται οι σύγχρονοι καπιταλιστές στην εξεύρεση εναλλακτικών τεχνολογιών, κάποια στιγμή οι πλούσιοι καταναλωτές θα ικανοποιηθούν με λιγότερα και όχι στα περισσότερα.

Το ευφυές με τον σύγχρονο καπιταλισμό δεν είναι απλώς ότι δίνει στους καταναλωτές αυτό που επιθυμούν, αλλά ότι τους κάνει να θέλουν αυτό που έχει να τους δώσει. Αυτή είναι η θεμελιώδης λογική των αενάως διευρυνόμενων επιθυμιών, η οποία δεν μπορεί να εφαρμοστεί σε παγκόσμια κλίμακα. Είμαστε όμως έτοιμοι να την εγκαταλείψουμε; Είμαστε έτοιμοι να ικανοποιηθούμε με λιγότερα, ώστε άλλοι να λάβουν περισσότερα;