The Economist

Οι φιλόδοξοι οικονομολόγοι που ενδιαφέρονται για τη χάραξη πολιτικής δεν θεωρούν πλέον ικανοποιητικό τον στόχο της αύξησης των θέσεων εργασίας. Θέλουν να ανεβάσουν και τον δείκτη της ευτυχίας. Αυτό όπως αποδεικνύεται δεν είναι εύκολο. Η ευτυχία όπως μετριέται σε πανεθνικές δημοσκοπήσεις δεν έχει αλλάξει νόημα τα τελευταία 50 χρόνια. Οι πλούσιοι γενικότερα είναι πιο ευτυχισμένοι από τους φτωχούς, όμως οι πλούσιες χώρες δεν γίνονται και πιο ευτυχισμένες καθώς πλουτίζουν. Οι Ιάπωνες βρίσκονται σε πολύ καλύτερη κατάσταση από το 1950, όμως το ποσοστό των ανθρώπων που υποστηρίζουν ότι είναι «πολύ ευτυχισμένοι» δεν έχει αυξηθεί. Το ίδιο συμβαίνει και με τους Αμερικανούς.

Οι οικονομολόγοι Ρόμπερτ Φρανκ και Ρίτσαρντ Λέιαρντ υποστηρίζουν ότι γι’ αυτό ευθύνεται η συνήθεια και η αντιπαλότητα. Οι άνθρωποι συνηθίζουν όσα έχουν – όσα και αν διαθέτουν. Επιπλέον, το να έχει κανείς πολλά αγαθά δεν αρκεί, εφόσον οι άλλοι έχουν περισσότερα. Για τους οικονομολόγους όλα αυτά είναι ριζοσπαστικά. Παραδοσιακά υποστηρίζουν ότι οι άνθρωποι είναι χρησιμότεροι για τους ίδιους και την κοινωνία όταν κοιτάζουν τη δουλειά τους. Ομως ο κ. Λέιαρντ υποστηρίζει ότι δεν μπορούμε να συγκρατηθούμε και ασχολούμαστε και με τις υποθέσεις των άλλων εκτός από τις δικές μας.

Το να τα καταφέρνει κανείς καλά δεν αρκεί: Πρέπει να είναι καλύτερος και από τους υπόλοιπους. Αυτό το άγχος για την κοινωνική θέση είναι βαθιά ριζωμένο μέσα μας, προσθέτει. Προκειμένου να ανέλθουν, μερικοί άνθρωποι περνούν τις νύχτες και τα Σαββατοκύριακά τους στο γραφείο. Οπότε ανεβαίνουν, θυσιάζοντας όμως τον ελεύθερο χρόνο τους. Παράλληλα, βλάπτουν και όλους τους άλλους που έχουν τις ίδιες φιλοδοξίες: Και αυτοί πρέπει να θυσιάσουν τα Σαββατοκύριακά τους προκειμένου να τους ανταγωνιστούν. Ο κ. Φρανκ αναγνωρίζει ότι πολλοί άνθρωποι θα ήθελαν να δουλεύουν λιγότερο, όμως μόνον εφόσον και οι υπόλοιποι συμφωνήσουν να κάνουν το ίδιο. Πάντως, τέτοιες συμφωνίες δεν μπορούν να γίνουν μόνο από τη μια πλευρά. Αντιθέτως, οι άνθρωποι αναγκάζονται να παίρνουν μέρος σε «εξοπλιστικούς αγώνες», γνωρίζοντας ότι εάν δεν δουλέψουν περισσότερο, θα χάσουν τη θέση τους από κάποιον που το κάνει.

Το κίνητρο γι’ αυτούς τους «αγώνες» δεν είναι μόνο το κύρος. Οπως έγραφε ο Φρεντ Χιρς, ορισμένα πράγματα μπορείς να τα απολαύσεις μόνον όταν δεν μπορούν να τα απολαύσουν και οι υπόλοιποι. Μερικές φορές ένα γρήγορο αυτοκίνητο, ένα κομψό κοστούμι ή ένα ωραίο σπίτι δεν αρκούν. Πρέπει να έχεις το γρηγορότερο αυτοκίνητο, το κομψότερο κοστούμι και το ωραιότερο σπίτι. Σκεφτείτε τον αγώνα για τα σχολεία, λέει ο κ. Φρανκ. Μόνο το 10% των παιδιών μπορεί να πάει στο 10% των καλύτερων σχολείων. Σε πολλές χώρες στις γειτονιές όπου υπάρχουν καλά σχολεία οι κατοικίες είναι ακριβότερες. Ετσι οι γονείς που επιθυμούν να στείλουν τα παιδιά τους στα καλύτερα σχολεία πρέπει να δουλέψουν υπερωρίες για να πληρώσουν και το ακριβότερο σπίτι. Κάνοντάς το, ανεβάζουν τον πήχυ και για τους υπόλοιπους.

Είναι δυνατός ο αμοιβαίος «αφοπλισμός»; Οχι χωρίς τη βοήθεια του κράτους, υποστηρίζουν οι κύριοι Φρανκ και Λέιαρντ. Ο υπουργός Οικονομικών θα έπρεπε να φορολογεί αγρίως τα υψηλότερα εισοδήματα για να περιορίσει το φαινόμενο. Παρά τα φαινόμενα, αυτό δεν είναι ένα παράδειγμα σωφρονιστικής αναδιανομής του πλούτου, οικονομία του φθόνου. Οι δύο οικονομολόγοι δεν θέλουν να εξισώσουν όλες τις κοινωνικές τάξεις. Ο στόχος τους είναι πολύ πιο ταπεινός από αυτόν. Η φορολογία δεν θα επηρεάσει ούτε την κοινωνική διαστρωμάτωση ούτε θα εξαλείψει τον φθόνο. Ομως οι άνθρωποι δεν θα λειτουργούσαν με μοναδικό κριτήριο τον Μαμμωνά. Το πρόβλημα που αυτοί οι οικονομολόγοι θέλουν να αντιμετωπίσουν δεν είναι η ανισότητα μόνο. Είναι ότι οι άνθρωποι δεν συνειδητοποιούν τη θέση τους και αγωνίζονται μάταια προκειμένου να τη βελτιώσουν.

Τον περασμένο αιώνα οι οικονομολόγοι εξέτασαν τη συμπεριφορά του ανθρώπου, όχι τα εσωτερικά αισθήματά του. Τις επιλογές που έκανε και όχι την απόλαυση που λάμβανε. Ομως τα πρόσφατα χρόνια οι οικονομολόγοι ένιωσαν ξανά αισιόδοξοι ότι μπορούν να μετρήσουν την ευτυχία όπως το εννοούσε ο Τζέρεμι Μπένθαμ: ως ποσότητα ηδονής ή πόνου. Πώς το κάνουν όμως αυτό; Κυρίως ρωτώντας τους ανθρώπους. Ο Ντάνιελ Κέινμαν, ψυχολόγος στο Πανεπιστήμιο Πρίνστον, ο οποίος βραβεύτηκε με το Νομπέλ οικονομίας το 2002, αναγνωρίζει ότι οι άνθρωποι δεν είναι τόσο μυστηριώδεις όσο νόμιζαν οι οικονομολόγοι. «Η άποψη ότι οι ηδονικές καταστάσεις δεν μπορούν να μετρηθούν διότι είναι ιδιωτικές στιγμές μπορεί να υποστηρίζεται ευρέως, αλλά δεν είναι σωστή». Γενικά, υποστηρίζει ο ίδιος και συνάδελφοί του, οι άνθρωποι μπορούν να αξιολογήσουν πώς αισθάνονται σε μια δεδομένη στιγμή σε μια κλίμακα από το μηδέν μέχρι το δέκα. Στην περίπτωση που αυτό δεν σας ακούγεται πολύ επιστημονικό οι νέοι «ηδονομέτρες» μπορούν να παρουσιάσουν και άλλες αποδείξεις, πιο εντυπωσιακές. Μπορούν να εξετάσουν τα μάτια των ανθρώπων ή ακόμη καλύτερα τον εγκέφαλό τους. Οσοι εξομολογούνται ότι είναι ευτυχισμένοι γελάνε περισσότερο από τους υπόλοιπους. Γελάνε με τα μάτια τους και όχι μόνο με το στόμα τους. Επιπλέον, οι εκτιμήσεις των ανθρώπων συμπίπτουν χονδρικά με τα στοιχεία που προέρχονται από τα ηλεκτρόδια που έχουν στο κεφάλι τους και τα οποία μετράνε τη συχνότητα και το μήκος κύματος των ηλεκτρικών κυμάτων που εκδηλώνονται στο αριστερό ημισφαίριο του εγκεφάλου όταν οι άνθρωποι αισθάνονται καλά.