Το περίφημο μανιφέστο των Σρέντερ - Μπλερ, που δόθηκε στη δημοσιότητα τον Ιούνιο του 1999, αποτέλεσε ένα είδος «κοπερνίκειας επανάστασης» για την ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία, η οποία την προηγούμενη διετία είχε θριαμβεύσει στις εκλογικές αναμετρήσεις, εκπορθώντας τη Δεξιά από την εξουσία σε 13 από τις 15 χώρες-μέλη της Ευρωπαϊκής Ενωσης.

Για την ακρίβεια, ήταν η τρίτη, βαθύτατη μετάλλαξή της. Στην πρώτη, πριν και μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, εγκατέλειψε τον επαναστατικό δρόμο προς τον σοσιαλισμό προς όφελος μιας εξελικτικής πορείας ειρηνικών μεταρρυθμίσεων. Στη δεύτερη, μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, εγκατέλειψε και αυτή τη θεωρητική επιδίωξη του σοσιαλισμού, προς όφελος ενός κεϊνσιανού κοινωνικού κράτους. Αυτή τη φορά, υπό την πίεση του ηγεμονικού, σε παγκόσμια κλίμακα, νεοφιλελευθερισμού, η «νέα» σοσιαλδημοκρατία εγκατέλειπε και αυτόν τον ίδιο τον κεϊνσιανισμό, για να υιοθετήσει ένα είδος «σοσιαλφιλελευθερισμού».

Το μανιφέστο του «Τρίτου Δρόμου - Νέου Κέντρου» ήταν απολύτως σαφές όταν έλεγε ότι η σοσιαλδημοκρατία «οφείλει στο εξής να επιδιώκει όχι μόνο την κοινωνική δικαιοσύνη, αλλά και τον δυναμισμό της οικονομίας, τη δημιουργικότητα και την τεχνολογική καινοτομία», ασκώντας σκληρή αυτοκριτική για τα κοινωνικά της προγράμματα που «διόγκωσαν τη γραφειοκρατία και τη δημόσια διοίκηση». Ή όταν υποστήριζε ότι «οι αγορές εργασίας, αγαθών και υπηρεσιών πρέπει να είναι ευέλικτες», κήρυσσε τη διά βίου, σταθερή απασχόληση «παρωχημένη» και καλούσε τους εργαζόμενους να αναλάβουν μέρος των κοινωνικών ασφαλίσεων.

Το καινούργιο μανιφέστο έγινε η Βίβλος, το «Εν Τούτω Νίκα» των κεντροαριστερών κομμάτων στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες. Ακόμη και στη Γαλλία, όπου το Σοσιαλιστικό Κόμμα δεν υιοθέτησε τον Τρίτο Δρόμο στη θεωρία, τον αντέγραψε στην πράξη. Η κυβέρνηση «πληθυντικής Αριστεράς» του Λιονέλ Ζοσπέν, που εκλέχτηκε με σύνθημα το 35ωρο, έβαλε τα γυαλιά στις κυβερνήσεις της γκωλικής Δεξιάς στο πεδίο των ιδιωτικοποιήσεων και των απολύσεων. Το λάιτ-μοτίφ της εποχής είναι ότι, κοινωνικά «είμαστε όλοι, ή τουλάχιστον οι περισσότεροι, μεσαία τάξη» και πολιτικά «κεντρώοι».

Ο Ντομινίκ Στρος - Καν, ηγετική μορφή των Γάλλων σοσιαλιστών, διεκτραγωδούσε ως εξής την πολιτική έκλειψη της εργατικής τάξης: «Από τις πιο αδύναμες κοινωνικές ομάδες δυστυχώς δεν μπορούμε να περιμένουμε στο εξής νηφάλια συμμετοχή στην κοινοβουλευτική Δημοκρατία. Οχι ότι είναι ιστορικά αδιάφορες, αλλά οι εισβολές τους στο πολιτικό προσκήνιο εκδηλώνονται συχνά βίαια». Ρίχνοντας το βάρος στα «ενδιάμεσα στρώματα», ο σημερινός, «σοσιαλιστής» διευθυντής του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, υποστήριζε ότι η διάχυση των μετοχών στους μισθωτούς σημαίνει ότι «η διάκριση ανάμεσα σε εισοδήματα που προέρχονται από εργασία και σε εκείνα που προέρχονται από μετοχές δεν αντιστοιχούν στη διάκριση μεταξύ εκμεταλλευόμενων και εκμεταλλευτών».

Ωστόσο, το θεωρητικό αυτό σχήμα δεν άντεξε για πολύ στη δοκιμασία της πράξης. Μετά το αριστερό «κύμα» του 1997-98, ήρθε το αντίστροφο, δεξιό «κύμα» του 2002- 2006. Ιστορικά κόμματα της ευρωπαϊκής Αριστεράς υπέστησαν ταπεινωτικές ήττες. Ο Ζοσπέν απέτυχε να μπει στον δεύτερο γύρο των προεδρικών εκλογών, υστερώντας ακόμη και έναντι του ακροδεξιού Ζαν-Μαρί Λεπέν, τον Απρίλιο του 2002. Οι Σουηδοί σοσιαλδημοκράτες του «τριτοδρομικού» Γκέραν Πέρσον νικήθηκαν από τη Δεξιά, το 2006, με το χαμηλότερο ποσοστό από τότε που καθιερώθηκε το γενικό εκλογικό δικαίωμα στη χώρα τους!

Ακόμα χειρότερα, ο συνωστισμός στο «Νέο Κέντρο» του φιλελευθερισμού οδήγησε στην επανεμφάνιση της «Αριστεράς της Αριστεράς». Στη Γαλλία, η τροτσκιστική Αριστερά έφτασε να ξεπερνά το 10%. Σε Πορτογαλία και Ελλάδα τα πιο «σκληρά», ορθόδοξα ΚΚ άγγιξαν ξανά τα ποσοστά των παλιών, καλών καιρών. Στη Γερμανία η νέα «Αριστερά» του Οσκαρ Λαφοντέν (πρώην προέδρου του SPD που εξαναγκάστηκε σε παραίτηση το 1999 από τον Σρέντερ, ή μάλλον από το... Χρηματιστήριο της Φρανκφούρτης), σε συνεργασία με τους μεταλλαγμένους κομμουνιστές της Ανατολικής Γερμανίας, έφτασαν το 8,7% στις τελευταίες εκλογές και φτάνουν το 12% στις τελευταίες δημοσκοπήσεις.

Ηταν αυτή η κοινωνική πίεση εξ αριστερών που ανάγκασε την ηγεσία του SPD να ενταφιάσει τον «Τρίτο Δρόμο» του Σρέντερ και την πολιτική των φιλελεύθερων μεταρρυθμίσεων του πρώην καγκελάριου «Ατζέντα 2010», στο συνέδριο του Αμβούργου. Τίποτα δεν δείχνει, όμως, ότι η «αριστερή στροφή» θα προχωρήσει πιο μακριά από το επίπεδο ενός επιφανειακού, συμβολικού λίφτινγκ. Στην πιο βαρετή ομιλία κομματικού ηγέτη στο συνέδριο του SPD, ο πρόεδρός του, Κουρτ Μπεκ, όχι μόνο δεν παρουσίασε ούτε μία νέα, προγραμματική ιδέα, αλλά δεν τόλμησε καν να αποσύρει το κόμμα του από την κυβέρνηση συνεργασίας με τη Μέρκελ - κάτι που θα μπορούσε, θεωρητικά, να το κάνει ώστε να αναδειχθεί νέα κυβέρνηση συνασπισμού SPD, Πρασίνων και «Αριστεράς» του Λαφοντέν από την παρούσα Βουλή.

Το θεμελιώδες δίλημμα των σοσιαλιστών τέθηκε με σαφήνεια ήδη στη δεύτερη κυβέρνηση του Φρανσουά Μιτεράν, από τον Μισέλ Ροκάρ: Η χρυσή εποχή της σοσιαλδημοκρατίας, μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ήρθε όταν η δυναμική ανάπτυξη του καπιταλισμού έκανε ρεαλιστικό το σχέδιό της για ένα παρεμβατικό, κοινωνικό κράτος. Τι νόημα έχει, όμως, αυτό το σχέδιο την εποχή της κατάργησης των εθνικών συνόρων για κεφάλαια και εμπορεύματα, εποχής παγκόσμιου κοινωνικού ντάμπινγκ;

Απέναντι σ’ αυτό το σχεδόν υπαρξιακό ερώτημα, προβάλλουν δύο εκ διαμέτρου αντίθετες απαντήσεις. Η «δεξιά», της ιταλικής Κεντροαριστεράς υπό τον Βάλτερ Βελτρόνι, που διαλύει, ουσιαστικά, τη σοσιαλδημοκρατία αντικαθιστώντας την με ένα νέου τύπου «κόμμα- καρτέλ», ευκαιριακό εκλογικό συνασπισμό ετερόκλητων συμφερόντων, στα χνάρια των Αμερικανών Δημοκρατικών. Και η «αριστερή», τύπου Λαφοντέν, που προσανατολίζεται σε ένα είδος «νεοκεϊνσιανισμού σε πανευρωπαϊκή κλίμακα», και στη δημιουργία πολιτικού μετώπου που θα ξεκινάει από τη σοσιαλδημοκρατία για να φτάσει στην «Αριστερά της Αριστεράς».

Καμία από τις δύο λύσεις δεν φαίνεται απαλλαγμένη από τεράστια ρίσκα, και ιδιαίτερα από το ρίσκο της διάσπασης. Σε κάθε περίπτωση, η αναζήτηση ενός ριζικά διαφορετικού... Τέταρτου Δρόμου, της μιας ή της άλλης συνολικής «επανίδρυσης» φαίνεται να αποτελεί πλέον όρο πολιτικής επιβίωσης για τη σοσιαλδημοκρατία. Την πιο ανθεκτική στον χρόνο πολιτική οικογένεια της Γηραιάς Ηπείρου, που θυμίζει όλο και περισσότερο τον μύθο του Φάουστ, με τις δύο ψυχές στο ίδιο σώμα.

*Ανρί Βεμπέρ, «Το λαμπρό μέλλον της Αριστεράς», Πόλις, 2004.

*Κριστίν Μπισί - Γκλικσμάν & Γκέραν Θέρμπορν, «Η σοσιαλδημοκρατική πρόκληση», Θεμέλιο, 1984.

*Τόμας Κιν, «Ο εκσυγχρονισμός του Εργατικού Κόμματος στη Βρετανία», Επίκεντρο, 2007.

*Γουίλιαμ Φόστερ, «Ιστορία των τριών Διεθνών», Γνώσεις.