Της Αγγελικης Χρυσαφη / The Guardian

Απλωμένα με προσοχή σ' ένα λευκό σεντόνι, το ένα μέλος δίπλα στο άλλο, το ένα πλευρό δίπλα στο άλλο, η μία άρθρωση δίπλα στην άλλη, συνέθεταν τον κίτρινο σκελετό του θείου Γιάννου. Για 34 χρόνια, ήταν ένας από τους αγνοούμενους, των οποίων οι στοιχειωμένες ασπρόμαυρες οικογενειακές φωτογραφίες μεταφέρονταν σε κάθε σιωπηλή διαμαρτυρία. Τώρα, ομάδα του ΟΗΕ έχει ξεθάψει τα κόκαλά του από έναν μαζικό τάφο. Δίπλα του είχαν τοποθετηθεί υπολείμματα κάποιων αντικειμένων που διατηρήθηκαν στο ξερό κυπριακό έδαφος: Δύο κουμπιά, κομμάτια από τις κάλτσες και τα παπούτσια του, μια αγκράφα και ο μικρός του σουγιάς. Ο ξάδελφός μου σήκωσε το κρανίο και το λίκνισε, καθώς ψηλάφιζε τις οπές από τις σφαίρες. «Ενας πυροβολισμός στο πίσω της κεφαλής, μια σφαίρα στον κρόταφο που βγήκε από το μάγουλο», υπέθεσε.

Ο Γιάννος και άλλα δύο μέλη της οικογένειάς μας εξαφανίστηκαν κατά τις εκκαθαρίσεις στην Κύπρο το 1974 - τη χρονιά που εισέβαλαν τα τουρκικά στρατεύματα. Ηταν πολίτες, αγρότες, συνηθισμένοι χωρικοί, όπως εκατοντάδες αθώοι Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι, οι οποίοι, από την έναρξη των εχθροπραξιών μεταξύ των δύο κοινοτήτων στη δεκαετία του '60, αιχμαλωτίζονταν αυθαιρέτως, βιάζονταν και δολοφονούνταν στο όνομα δύο εθνικισμών, που είχαν έλθει από πολύ μακριά.

Τρεις γενιές ανδρών μας εξαφανίστηκαν. Ο Γιάννος, αδελφός του παππού μου, ήταν 61, ο Παύλος, ο θείος μου, ήταν 42 και ο Σόλωνας, ο ξάδελφός μου, ήταν 17. Εκτοτε, τα γενεθλιά τους είναι σημειωμένα στα ημερολόγια, τα σπίτια διατηρούνται σε ετοιμότητα ενώ το ποδήλατο του Σόλωνα περίμενε στην πόρτα για την περίπτωση που θα επέστρεφε. Οι συγγενείς είχαν υπογράψει επιστολές απόγνωσης προς τους Μπιλ Κλίντον, Νέλσον Μαντέλα, ακόμη και στη βασιλομήτορα της Αγγλίας, ζητώντας τη βοήθειά τους. Χωρίς τα λείψανα ζεις μέσα στη βασανιστική αβεβαιότητα, στην ελπίδα ότι κάπου είναι ακόμη ζωντανοί. Οστά και σοροί, οποιοδήποτε ίχνος του νεκρού, αποτελούν μυθικά πράγματα για τις οικογένειες των αγνοουμένων. Τα αναζητάς με λαχτάρα και τρέμεις. Η ευκαιρία μιας κανονικής κηδείας σημαίνει ότι η υπόθεση έκλεισε. Αλλά με το κλείσιμό της έρχονται τα βασανιστικά ερωτήματα καθώς η φαντασία σου ψάχνει να συνθέσει τις τελευταίες στιγμές. Ηξερε τους δολοφόνους του; Πέθανε γρήγορα; Υπέφερε; Μήπως τον ανάγκασαν να σκάψει τον ίδιον του τον τάφο;

Η Επιτροπή του ΟΗΕ για τους Αγνοούμενους έχει αρχίσει, τους τελευταίους μήνες, να ξεθάβει σορούς από μαζικούς τάφους σε αμφότερες τις πλευρές της γραμμής που ακόμη χωρίζει τον ελληνοκυπριακό νότο -σήμερα μέλος της Ε.Ε.- από τον τουρκοκρατούμενο βορρά. Χωρικοί, μάρτυρες και καμιά φορά πιθανόν οι ίδιοι οι δολοφόνοι έχουν δώσει ανωνύμως πληροφορίες για τα σημεία ταφής. Οι σκελετοί των αγνοουμένων βρίσκονταν θαμμένοι σε ακτές, κήπους, πηγάδια και αγρούς, ακόμη και σε μια πολυσύχναστη διασταύρωση στην ελληνοκυπριακή πλευρά της Λευκωσίας. Κάθε σορός φέρει ίχνη της δικής της συγκλονιστικής ιστορίας. Επισήμως, οι αγνοούμενοι στην Κύπρο ανέρχονται στους 2.000. Μετά το καλοκαίρι του 2006, έχουν βρεθεί 379 σοροί και 83 έχουν αναγνωριστεί και επιστραφεί στις οικογένειές τους.

Στην Κύπρο, η διαδικασία περιορίζεται στην παράδοση των οστών. Η επιτροπή δεν προσπαθεί να διαπιστώσει πώς πέθανε το θύμα, τι του συνέβη ή ποιος το έκανε. Δεν υπάρχει διαδικασία για τη δικαίωση ή την αποκάλυψη της αλήθειας. Τα οστά επιστρέφουν απλώς στις οικογένειες και οι τάφοι κλείνουν ξανά μέσα στη σιωπή. Εμείς μένουμε πίσω πασχίζοντας να συνθέσουμε το παζλ των γεγονότων. Αλλα είμαστε μόνοι στον ρόλο του ντετέκτιβ, αυτού που προσπαθεί να χαρτογραφήσει την ιστορία με θραύσματα μνήμης και ίχνη που φέρουν τα οστά. Κάποιο στέλεχος ανθρωπιστικής οργάνωσης με προειδοποίησε ευγενικά: «Τα οστά δεν μιλάνε πολύ. Εχουν περιορισμένα πράγματα να πουν, ισχνές πληροφορίες, δεν είναι πτώματα στον τόπο του εγκλήματος. Οι μόνοι απόρρητοι φάκελοι βρίσκονται στο μυαλό των ανθρώπων που το διέπραξαν».