Των Andrew E. Clark, Ed Diener, Yannis Georgellis, Richard E. Lucas

Η προσαρμογή στα δυσάρεστα και ευχάριστα είναι μια εμπειρία γνωστή σχεδόν σε όλους. Για παράδειγμα, η αγορά ενός επιθυμητού αγαθού, μια νέα εργασία, μια νέα σχέση, μπορούν να προκαλέσουν στην αρχή πολύ μεγάλη ευχαρίστηση, αλλά με την πάροδο του χρόνου χάνουν τη «μαγεία» τους, γίνονται λιγότερο σημαντικά περιστατικά όταν «αποσυρθούν» στο κοινότοπο παρασκήνιο που συγκροτεί την καθημερινή μας ζωή.

Το είδωλο της προσαρμογής στις χαρές είναι η υπέρβαση των κακών, η υπενθύμιση ότι «ο χρόνος γιατρεύει όλες τις πληγές». Μια τέτοια προσαρμογή λοιπόν είναι καλοδεχούμενη, αφού προοδευτικά αφαιρεί το «κεντρί» των αρχικώς επώδυνων γεγονότων.

Ενα από τα πιο γνωστά άρθρα για την προσαρμογή, αυτό του Brickman, απέδειξε ότι οι παραπληγικοί δεν είναι τελικώς τόσο πολύ δυστυχείς σε σύγκριση με άλλες ομάδες ελέγχου (1).

Αυτό το εύρημα είναι εντυπωσιακό, αλλά δείχνει απαραιτήτως προσαρμογή; Ενα πρόβλημα είναι ότι δεν ελήφθησαν υπόψη κάποιες προυπάρχουσες διαφορές μεταξύ των συγκρινόμενων ομάδων: οι παραπληγικοί πιθανώς να είχαν υπάρξει πιο ευτυχισμένοι από την ομάδα ελέγχου πριν συμβεί το ατύχημά τους. Κι αυτό ισχύει εάν σκεφτούμε ότι οι εξωστρεφείς και τα άτομα που λατρεύουν την περιπέτεια προσελκύονται από δραστηριότητες που προκαλούν π.χ. τραυματισμούς στη σπονδυλική στήλη.

«Επιτροπή» ελέγχου

Για να δεχθούμε αυτή τη θεωρία, όμως, απαιτείται ένα πάνελ -μια «επιτροπή»- ελέγχου, που θα παρατηρεί κατ’ επανάληψη τα ίδια άτομα σε διάφορα χρονικά διαστήματα καθώς αυτά θα βιώνουν διαφορετικά συμβάντα. Το γερμανικό κοινωνικο-οικονομικό πάνελ (GSOEP) είναι ένα ιδανικό εργαλείο με το οποίο μπορούμε να μελετήσουμε την προσαρμοστικότητα μεγάλου αριθμού ατόμων τα οποία παρακολουθούνται εδώ και πολλά χρόνια. Σε πρόσφατη έρευνα, χρησιμοποιήθηκαν στοιχεία από τα πρώτα 20 χρόνια του GSOEP (1984-2003) και εξετάστηκε πόσο εύκολα προσαρμόζονται τα άτομα σε έξι συμβάντα-γεγονότα της ζωής:

- Ανεργία

- Γάμος

- Διαζύγιο

- Χηρεία

- Γέννηση παιδιού και

- Απόλυση(2)

Το μυστικό

Οι επιστήμονες ερευνούν τη δυνατότητα προσαρμογής χρησιμοποιώντας την ικανοποίηση από τη ζωή ως μέτρο υπολογισμού σε τρέχουσες καταστάσεις. Τα στοιχεία τούς επιτρέπουν να παρακολουθούν τα άτομα συνεχώς και να ακολουθούν τα ίχνη των κινήσεών τους σχετικά με την ικανοποίηση στη ζωή τους, ενώ τους συμβαίνουν αυτά τα σοβαρά γεγονότα.

Για να αναφέρουμε ένα παράδειγμα, λένε οι ερευνητές, η ανάλυση που έγινε σχετικά με την προσαρμογή στον γάμο προέρχεται από τη σύγκριση της ικανοποίησης από τη ζωή των ανύπαντρων προς την ικανοποίηση των ατόμων που παντρεύονται. Οι περισσότερες αναλύσεις θεωρούν ότι υπάρχει μια γενική παράμετρος «παντρεμένου», η οποία στην ουσία «συλλέγει» το μέσον όρο της επίδρασης του γάμου, ανεξαρτήτως της διάρκειάς του. Καθώς λοιπόν θέλουμε να μάθουμε κατά πόσον η ικανοποίηση από τον γάμο εξαρτάται από τη διάρκειά του, «χωρίζουμε» τον γάμο, ανάλογα με τον χρόνο που αυτός διήρκεσε (λιγότερο από 1 χρόνο, 1-2 χρόνια, 2-3 χρόνια, 3-4 χρόνια, 4-5 χρόνια και 5 χρόνια ή περισσότερο).

Δείκτης το παρελθόν

Η ανάλυση της ικανοποίησης από τη ζωή που βασίζεται σε αυτές τις αναδρομές στο παρελθόν, περιλαμβάνει και άλλες σταθερές δημογραφικές παραμέτρους, έτσι ώστε οι συντελεστές να εξιχνιάζουν αποτελεσματικά πώς η ικανοποίηση από τη ζωή μεταβάλλεται στο ίδιο άτομο, ενώ αυτό μετακινείται από τη διάρκεια π.χ. ενός γάμου σε έναν άλλο.

Εάν δεν υπάρχει καμιά διακύμανση στον γάμο (αρχίζει καλός και παραμένει καλός) τότε οι κατ’ εκτίμησιν συντελεστές σε όλα τα παραδείγματα διάρκειας του γάμου θα πρέπει να είναι περίπου ίδιοι. Εάν υπάρχει διακύμανση, τότε ο πρόσφατος γάμος θα έχει μεγαλύτερη επίδραση στην ικανοποίηση απ’ αυτόν που απέχει χρονικά περισσότερο. Μια ανάλογη προσέγγιση λαμβάνεται ως... πρόληψη.

Λαμβάνουμε δείκτες ικανοποίησης από τη ζωή εκείνων που θα παντρευτούν στο σχετικά κοντινό μέλλον. Ακολουθούμε την ίδια προσέγγιση και για τα έξι από τα συμβάντα της ζωής μας: οι κατ’ εκτίμησιν συντελεστές απεικονίζονται στα σχεδιαγράμματα.

Προσαρμογή

Ο πιο ισχυρός αντίκτυπος στην ικανοποίηση από τη ζωή συχνά -αλλά όχι πάντα- παρουσιάζεται τη στιγμή που συμβαίνουν τα γεγονότα και υπάρχουν συνάμα σημαντικές καθυστερήσεις και πρωτοβουλίες-καθοδηγήσεις. Τα γραφήματα δείχνουν μια πλήρη προσαρμογή σε όλα τα συμβάντα με εξαίρεση την ανεργία. Επίσης η αναμονή ενός ευχάριστου ή δυσάρεστου γεγονότος αποτελεί συχνά μια σημαντική συνιστώσα της ευημερίας ενός ατόμου. Τελικώς, το γενικό σχήμα των μεταβολών στην ικανοποίηση από τη ζωή μας είναι σε αξιοσημείωτο βαθμό παρόμοιο μεταξύ ανδρών και γυναικών.

Τα αποτελέσματα διακρίνονται για τη συνέπειά τους αλλά αυτή η λογική ακολουθία δεν είναι συνώνυμη της απόδειξης. Ενα από τα χαρακτηριστικά της προσαρμογής του ατόμου σε υψηλότερο εισόδημα, είναι ότι π.χ. 5.000 ευρώ επιπλέον (σε πραγματικούς όρους) δεν μεταβάλλουν τη συναισθηματική ποιότητα με την πάροδο του χρόνου. Αλλά ίσως ο γάμος να είναι πράγματι πιο απολαυστικός τα πρώτα λίγα χρόνια απ’ ό,τι αργότερα - όταν τα ζευγάρια φτάνουν στο σημείο να μην έχουν να πουν τίποτε πια ο ένας στον άλλον και ανακαλύπτουν τις ενοχλητικές πλευρές των συντρόφων τους. Εδώ η συναισθηματική ποιότητα του συμβάντος έχει μεταβληθεί στη διάρκεια του χρόνου σε διαμάχη. Πόσο μπορούμε λοιπόν να συζητούμε για προσαρμογή;

Το ίδιο φαινόμενο συμβαίνει κατά παρόμοιο τρόπο και όταν κάποιος μαθαίνει πώς να χρησιμοποιεί καλύτερα την αναπηρική πολυθρόνα μετά από ένα ατύχημα: τα άτομα αυτά προσαρμόστηκαν στην αναπηρία τους ή έμαθαν μια καινούργια δεξιότητα;

Κυλιόμενος διάδρομος

Οι αριθμοί βεβαίως αποκαλύπτουν ότι η συναισθηματική επιστροφή από έναν αριθμό γεγονότων μειώνεται με τη διάρκεια των συμβάντων, είτε για λόγους προσαρμογής είτε λόγω μεταβολών στη συναισθηματική ποιότητα. Γι’ αυτά τα γεγονότα, η ζωή είναι τυποποιημένη κι ακολουθεί έναν «ηδονικό» κυλιόμενο διάδρομο, στον οποίο οι διάφορες συνθήκες ή καταστάσεις ελάχιστα ενδιαφέρουν όσο πιο μακριά πηγαίνουμε.

Ισως το πιο σημαντικό ερώτημα που σχετίζεται με αυτό το φαινόμενο είναι κατά πόσο τα άτομα αντιλαμβάνονται ότι αυτή η προσαρμογή θα συμβεί. Αν το αντιλαμβάνονται, τότε η προσαρμογή δεν δημιουργεί συγκεκριμένα προβλήματα στο πλαίσιο της κοινωνικής ευημερίας. Εάν ωστόσο τα άτομα προβλέψουν εσφαλμένα οποιαδήποτε προσαρμογή, τότε οι επιλογές τους θα αποτυγχάνουν -συστηματικά- να μεγιστοποιήσουν την ευημερία τους, εισάγοντας την πιθανότητα παρέμβασης σε επίπεδο πολιτείας.

Το θέμα «κλειδί» αυτού του συγγράμματος είναι: σε ποιους τομείς συμβαίνει η προσαρμογή; Μόνο η σύγκριση των προσδοκιών και του αποτελέσματος δείχνει την πιθανότητα παρέμβασης σε επίπεδο πολιτείας υπέρ συγκεκριμένων ατόμων ή ομάδων.

Υποσημειώσεις

1. Brickman, P., Coates, D., & Jannof-Bulman, R. (1978). «Κερδίζοντες στο Λόττο και θύματα ατυχημάτων: Είναι η ευτυχία σχετική;» Journal of Personality and Social Psychology, 36, 917-927.

2. «Καθυστερήσεις και κατευθύνσεις στην ικανοποίηση από τη ζωή: Ενα Τεστ της υπόθεσης της γραμμής βάσης».

Πηγή: VoxEU.org (www.voxeu.org)