Αφήστε το περιβάλλον να αυτοϊαθεί

Σε λίγες δεκαετίες τα οικοσυστήματα αποκαθίστανται, δείχνει μελέτη του Γέιλ

The Economist

Δεν είναι σπάνιο φαινόμενο να πιστεύουμε κάτι εντελώς λανθασμένο. Πολλοί υποστηρίζουμε ότι η καταστροφή που επιφέρει η ανθρώπινη δραστηριότητα σε χλωρίδα και πανίδα, στα οικοσυστήματα και τους βιότοπους, είναι οριστική και ισχυριζόμαστε ότι τίποτα δεν μπορεί να γυρίσει το ρολόι πίσω. Λέμε ότι όταν ένα είδος αφανιστεί, όλα έχουν τελειώσει, γι' αυτό δεν πρόκειται να ανακάμψει ποτέ.

Ωστόσο, οι πετρελαιοκηλίδες που σήμερα απειλούν τις θάλασσες του Τιμόρ, οι δασικές πυρκαγιές που αποτέφρωσαν τα ελληνικά δάση από τη μία άκρη της χώρας έως την άλλη και τόσες άλλες περιβαλλοντικές καταστροφές, που αποτελούν προϊόν της ανθρώπινης δραστηριότητας, τελικά είναι παροδικές. Με την εξαίρεση των περιπτώσεων αφανισμού κάποιου είδους, μέχρι σήμερα υποτιμούσαμε την ικανότητα της Γης να ξεπερνά και να αποκαθιστά τα προβλήματα της, να επουλώνει τις πληγές της.

Ο Αλαν Βάισναν υποδεικνύει αλλά και αποδεικνύει αυτήν την πραγματικότητα στο βιβλίο του «The World Without Us», όπου φαίνεται η μεγάλη ικανότητα του πλανήτη μας να αυτοϊάται. Εάν το ανθρώπινο είδος απαχθεί από εξωγήινους ή εξολοθρευθεί ολοκληρωτικά από κάποιον τρομακτικό ιό, η Φύση, υποστηρίζει ο Βάισναν, θα καταφέρει να αποκαταστήσει τις ισορροπίες της και θα επουλώσει τα τραύματά της με μεγάλη ταχύτητα, όπως τα χόρτα που φυτρώνουν στα πεζοδρόμια.

Σύμφωνα με την προσέγγιση του κυρίου Βάισναν, οι διάφορες πυκνοκατοικημένες γειτονιές στις πόλεις θα μεταβληθούν σε πυκνά παρθένα δάση μέσα σε 500 χρόνια. Μόνο κάποιες ανθρώπινες εφευρέσεις, όπως π. χ. το πλαστικό, θα αντέξουν στον χρόνο.

Τα συμπεράσματα του Βάισναν επαληθεύθηκαν από μελέτη που είδε πρόσφατα τα φώτα της δημοσιότητας. Η μελέτη, η οποία δημοσιεύθηκε στην επιθεώρηση Public Library of Science, υπογράφεται από τη Χόλι Τζόουνς και τον Οσβαλντ Σμιτζ της Σχολής Περιβαλλοντικών Μελετών του Πανεπιστημίου Γέιλ. Οι ειδικοί για να καταλήξουν στα συμπεράσματά τους χρησιμοποίησαν το Δίκτυο Επιστημών, ένα αρχείο ηλεκτρονικών επιθεωρήσεων και αφού συνέλεξαν τα στοιχεία από 240 επιστημονικές μελέτες, μπόρεσαν και υπολόγισαν τους ρυθμούς αποκατάστασης οικοσυστημάτων της στεριάς και του νερού.

Τα δεδομένα που ανέλυσαν αφορούσαν διάφορους τομείς ανθρώπινης δραστηριότητας, όπως η αγροκτηνοτροφία, η αποψίλωση των δασών, η υλοτομία, η εξόρυξη μεταλλευμάτων, οι πετρελαιοκηλίδες, καθώς και η υπεραλιεία. Για την εξαγωγή σαφών αποτελεσμάτων συνυπολογίστηκαν και οι καταστροφές που προκλήθηκαν στον πλανήτη από την ίδια τη Φύση, όπως τυφώνες, πλημμύρες κ. ο. κ.

Τα οικοσυστήματα που δέχθηκαν συνδυαστικά πιέσεις, όπως παραδείγματος χάριν ένα δάσος που υλοτομήθηκε και στη συνέχεια χρησιμοποιήθηκε για την κατασκευή βοσκοτόπων και αγροκτημάτων, χρειάζονταν τον περισσότερο χρόνο μέχρις ότου αποκαταστήσουν τις φυσικές τους ισορροπίες. Ακόμη όμως και σε αυτές τις περιπτώσεις, o μέσος χρόνος αποκατάστασης της ισορροπίας ήταν 56 χρόνια. Αντιθέτως, οικοσυστήματα που δέχθηκαν πίεση μόνο από έναν παράγοντα βρήκαν ξανά την υγεία τους σε λιγότερο από είκοσι χρόνια.

Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι ο ρυθμός αποκατάστασης του οικοσυστήματος επηρεάζεται περισσότερο από τον τύπο του οικοσυστήματος παρά από την έκταση της καταστροφής. Τα δάση, παραδείγματος χάριν, χρειάζονται περίπου 42 χρόνια για να αναπτυχθούν εκ νέου, ενώ ο θαλάσσιος πυθμένας πολύ λιγότερα, χωρίς να διαδραματίζει κανένα ρόλο ποιες πιέσεις έχουν ασκηθεί πάνω τους.

Βέβαια αυτό το αισιόδοξο μήνυμα δεν γίνεται δεκτό από ολόκληρη την επιστημονική κοινότητα. Κάποιοι επιστήμονες βλέπουν με σκεπτικισμό αυτά τα αισιόδοξα συμπεράσματα. Πιστεύουν ότι η μεθοδολογία που χρησιμοποιήθηκε για την εξαγωγή τους είναι λανθασμένη, καθώς περιλαμβάνει μελέτες που ολοκληρώθηκαν προτού οι ερευνητές δηλώσουν κατά πόσο τα συμπεράσματά τους εξυπηρετούσαν συμφέροντα. Είναι προφανές ότι μια έρευνα μπορούσε, παραδείγματος χάρη, να βοηθήσει σημαντικά μία εταιρεία εξόρυξης πετρελαίου να «αποδείξει» ότι προκαλεί πολύ μικρότερη ζημία στα οικοσυστήματα με τις πετρελαιοκηλίδες που ενδεχομένως προκάλεσε. Ωστόσο, οι μεμονωμένες εκθέσεις κατά πάσα πιθανότητα δεν επηρέασαν τα συνολικά αποτελέσματα μιας τόσο μεγάλης μελέτης.Επίσης, οι επικριτές της θεωρίας που θέλει τη Φύση να επουλώνει τις πληγές της αμφισβητούν κατά πόσο η αποκατάσταση των οικοσυστημάτων τελικά ολοκληρώνεται, όπως υποθέτει η δρ Τζόουνς και ο δρ Σμιτζ. Μάλιστα, για να στηρίξουν αυτή τους την τοποθέτηση αναφέρουν διάφορα παραδείγματα, όπως την αλιεία μπακαλιάρου ανοικτά των ακτών της Νέας Γης. Δύο δεκαετίες μετά τις πρώτες μετρήσεις, δεν καταγράφηκαν ενδείξεις αποκατάστασης του πλήθους των ψαριών ίσως εξαιτίας των νέων φυσικών εχθρών τους που εμφανίστηκαν στα ίδια νερά, όπως το σκυλόψαρο, και κυριάρχησαν στο οικοσύστημα.

Είναι αλήθεια, ωστόσο, ότι το ερώτημα σχετικά με ποιο οικοσύστημα θα μπορούσε να χαρακτηριστεί παρθένο ή φυσικό δεν απαντάται με μεγάλη ευκολία. Ενα καλό παράδειγμα που χρησιμοποιεί και ο Βάισμαν στο βιβλίο του είναι το «Νταρτ Μουρ», ένας πελώριος εθνικός δρυμός στην Νοτιοδυτική Βρετανία. Από πολλούς θεωρείται ως η πιο παρθένα τοποθεσία των βρετανικών νήσων. Στην πραγματικότητα, όμως, αυτό το «παρθένο δάσος» είναι ανθρώπινο κατασκεύασμα, που δημιουργήθηκε στο διάβα χιλιάδων ετών, με πολλές μεταβολές.

Παρά τους περιορισμούς της μελέτης και τη δυσκολία της μέτρησης των ρυθμών αποκατάστασης των οικοσυστημάτων, η έρευνα των δύο επιστημόνων φέρει καλά νέα για όλους.

Να βρούμε, δηλαδή, έναν τρόπο ώστε να αποκαταστήσει τους φυσικούς της ρυθμούς η Φύση και το περιβάλλον, έναν τρόπο, ωστόσο, που δεν προϋποθέτει τον θάνατό μας και την εξαφάνιση του ανθρώπινου είδους από την επιφάνεια της γης. Ισως αυτός ο τρόπος να επιβάλει τη διατήρηση μιας σχετικής αισιοδοξίας. Ισως θα πρέπει να αναγνωρίσουμε στο περιβάλλον τη «μαγική» ικανότητά του να επουλώνει τις πληγές. Αυτό αρκεί.