Του σερ Νικολας Στερν*

Το περασμένο καλοκαίρι, ο υπουργός Οικονομικών Γκόρντον Μπράουν μου ζήτησε να εξετάσω τα οικονομικά της κλιματικής μεταβολής, στηρίζοντας τη σχετική ανάλυση σε αξιόπιστα επιστημονικά δεδομένα και την πιο πρόσφατη οικονομική βιβλιογραφία.

Η Εκθεση Stern για τα οικονομικά της κλιματικής αλλαγής, η οποία παρουσιάστηκε στον Τόνι Μπλερ και τον Γκόρντον Μπράουν, παρουσιάζει συντριπτικά επιστημονικά στοιχεία, σύμφωνα με τα οποία οι κλιματικές μεταβολές είναι μια ανθρωπογενής, παγκόσμια απειλή. Η έρευνά μας, ωστόσο, δείχνει ότι μπορούμε ακόμη να αποφύγουμε τους χειρότερους κινδύνους και τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής χωρίς υπέρμετρο κόστος, αρκεί να ληφθούν επειγόντως καλώς σχεδιασμένα και συντονισμένα μέτρα σε εθνικό και παγκόσμιο επίπεδο.

Η ετήσια έκλυση διοξειδίου του άνθρακα και άλλων αερίων θερμοκηπίου που θερμαίνουν την ατμόσφαιρα της Γης έχει επιταχυνθεί από την εποχή που το κάρβουνο πρώτα και κατόπιν το πετρέλαιο αλλά και το αέριο άρχισαν να τροφοδοτούν την βιομηχανική επανάσταση.

Τα δισεκατομμύρια τόνων διοξειδίου του άνθρακα και άλλων αερίων θερμοκηπίου που εξακολουθούν να συσσωρεύονται στην ευπαθή, προστατευτική ατμόσφαιρα της Γης, έχουν ήδη φθάσει σε συγκεντρώσεις που είναι περίπου 430 ppm (μέρη ανά εκατομμύριο) ισοδύναμου διοξειδίου του άνθρακα (CO2e), σε σχέση με 280 ppm πριν από τη βιομηχανική επανάσταση.

Οι ανθρώπινες δραστηριότητες αποβάλλουν 45 δισεκατομμύρια τόνους αερίων θερμοκηπίου (σε CO2e) στην ατμόσφαιρα κάθε χρόνο και η ποσότητα αυτή αυξάνεται σταθερά. Τα σύνθετα οικοσυστήματα της Γης απορροφούν αυτή τη στιγμή περίπου τα μισά, τα υπόλοιπα όμως παραμένουν στην ατμόσφαιρα, με αποτέλεσμα τα συσσωρευμένα αποθέματα αερίων να αυξάνονται κάθε χρόνο.

Η έρευνά μας έδειξε ότι οι παγκόσμιες προσπάθειες πρέπει να εστιαστούν στον περιορισμό του τελικού επιπέδου αερίων θερμοκηπίου στην ατμόσφαιρα στα 450-550 ppm. Αυτό είναι επιτεύξιμο, οικονομικά εφικτό και θα περιορίσει σημαντικά τον κίνδυνο ακραίων μεταβολών της θερμοκρασίας. Για την επίτευξη αυτού του στόχου απαιτείται από όλους μας να περιορίσουμε τις ετήσιες εκπομπές κατά τουλάχιστον 25% σε σχέση με το σημερινό επίπεδο μέχρι το 2050 και να εξακολουθούμε να μειώνουμε τις εκπομπές ώσπου να φθάσουν σε ένα επίπεδο κατά 80% τουλάχιστον χαμηλότερο από το σημερινό, επιτρέποντας έτσι τη σταθεροποίηση.

Οι οικονομολόγοι περιγράφουν την κλιματική αλλαγή που οφείλεται στον άνθρωπο ως «εξωτερική παρέμβαση» και το κλίμα ως «κοινό αγαθό». Εκείνοι που παράγουν αέρια θερμοκηπίου καθώς παράγουν ηλεκτρική ενέργεια, λειτουργούν εργοστάσια, αναφλέγουν αέρια, κόβουν τα δένδρα στα δάση, πετάνε με αεροπλάνο ή οδηγούν αυτοκίνητα δεν καλούνται να πληρώσουν για τη ζημιά που προκαλούν.

Η ανάλυση επισημαίνει τρία στοιχεία που πρέπει να περιέχουν οι πολιτικές για μια αποτελεσματική παγκόσμια απάντηση. Το πρώτο είναι η τιμολόγηση του άνθρακα, μέσω φορολογίας, εμπορίας ή ρύθμισης, ώστε οι άνθρωποι να καλύπτουν πλήρως το κοινωνικό κόστος των πράξεών τους. Το δεύτερο είναι η υποστήριξη της καινοτομίας και της ανάπτυξης τεχνολογιών χαμηλής χρήσης άνθρακα. Το τρίτο είναι η κατάργηση των εμποδίων για την ενεργειακή απόδοση και μέτρα για ενημέρωση, εκπαίδευση και ευαισθητοποίηση.

Οι πολιτικές πρέπει να αντιμετωπίσουν και τις μη ενεργειακές εκπομπές, που αποτελούν το ένα τρίτο του παγκόσμιου συνόλου. Πρέπει επίσης να δοθεί επείγουσα προτεραιότητα στα μέτρα για να σταματήσει η περαιτέρω αποψίλωση των δασών.

Σαφή πολιτικά μηνύματα, μεσοπρόθεσμα αλλά και μακροπρόθεσμα, θα συμβάλουν στην κινητοποίηση των ιδιωτικών επενδύσεων για να περιορίσουν τις εκπομπές. Ετσι ενισχύεται η κατανόηση των προβλημάτων, οι άνθρωποι θα απαιτούν όλο και περισσότερο μια ισχυρή ανταπόκριση από τις κυβερνήσεις. Ο δημόσιος διάλογος αποτελεί ουσιαστικό συστατικό της πολιτικής.

Η έκθεση διαπιστώνει ότι αποτελεσματικές δράσεις για τον περιορισμό των εκπομπών θα μπορούσαν να διατηρήσουν το κόστος της αντιμετώπισης περίπου στο 1% του συνολικού ΑΕΠ ετησίως. Το σημαντικό δε είναι ότι, σε αυτή τη βάση, η παγκόσμια οικονομία θα εξακολουθήσει να ανααπτύσσεται, ενώ η μετάβαση σε μια οικονομία χαμηλών εκπομπών άνθρακα θα δημιουργήσει συναρπαστικές επιχειρηματικές ευκαιρίες, αυξάνοντας τη ζήτηση για νέα προϊόντα και χρηματοοικονομικές υπηρεσίες αξίας εκατοντάδων δισεκατομμυρίων κάθε χρόνο.

Αντίθετα, τα στοιχεία που εξετάζονται στην παρούσα Εκθεση επιβεβαιώνουν ότι «το να παραμείνουν τα πράγματα ως έχουν» δεν είναι επιλογή. Οι προσπάθειες να συνεχισθεί η σημερινή μη βιώσιμη πορεία θα ανατρέπονται όλο και περισσότερο καθώς η τήξη των παγετώνων, η αύξηση της θερμοκρασίας, οι εντονότερες καταιγίδες, οι μακρύτερες ξηρασίες, οι συχνότερες πλημμύρες και η άνοδος του επιπέδου των θαλασσών θα απαιτούν ένα όλο και πιο βαρύ τίμημα σε ευμάρεια και ζωές. Το να αγνοήσουμε το πρόβλημα θα υπονομεύσει το βιοτικό μας επίπεδο και θα βλάψει τελικά την οικονομική ανάπτυξη.

Αν δεν ελεγχθούν οι κλιματικές αλλαγές υπάρχει κίνδυνος να αυξηθεί συνολικά η θερμοκρασία κατά πάνω από πέντε βαθμούς, που ισοδυναμεί με τη διαφορά ανάμεσα στο σήμερα και την τελευταία εποχή των παγετώνων. Αυτό θα οδηγούσε την ανθρωπότητα σε άγνωστες μέχρι στιγμής συνθήκες. Οσο ψηλότερη είναι η μέση θερμοκρασία, τόσο μεγαλύτερος είναι ο κίνδυνος να προκύψουν μη αντιστρέψιμες οικολογικές μεταβολές και να διογκωθούν οι καταστροφικές συνέπειές τους. Τέτοιες μεταβολές θα μετέτρεπαν τη φυσική γεωγραφία του πλανήτη, αλλά και την ανθρώπινη γεωγραφία, το πώς και πού ζούμε δηλαδή τη ζωή μας.

Παράλληλα, με τις προσπάθειες για τον περιορισμό των εκπομπών, πρέπει επίσης να προωθούμε την προσαρμογή ή δράσεις για να μειώσουμε τις ζημιές που έχουν ήδη προκαλέσει οι κλιματικές μεταβολές στο παγκόσμιο οικοσύστημα λόγω των παλιών εκπομπών.

Κάποια στιγμή θα εξαντληθούν τα καύσιμα που βασίζονται στον άνθρακα που δημιουργούν το πρόβλημα. Αν εξακολουθήσουμε να τα χρησιμοποιούμε, ωστόσο, «αφήνοντας τα πράγματα ως έχουν», ο κόσμος θα καταστραφεί πολύ πριν αυτά εξαντληθούν. Γι’ αυτό απαιτείται να συμφιλιώσουμε τη χρήση των ορυκτών καυσίμων, του άνθρακα ειδικότερα, με τους στόχους της κλιματικής αλλαγής.

Η αντιμετώπιση των κλιματικών μεταβολών θέτει παράλληλα και σοβαρά θέματα ευθυδικίας και διεθνούς συνεργασίας. Στη διάρκεια των ετών η συσσώρευση των εκπομπών προήλθε από τους πρωτεργάτες της βιομηχανικής επανάστασης – την Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική βασικά. Η ζήτησή τους για ενέργεια, ωστόσο, αυξάνεται κατά μέσο όρο σχετικά αργά.

Οι χώρες που παράγουν μεγάλες ποσότητες εκπομπών είναι οι ταχέως αναπτυσσόμενες χώρες με μεγάλο πληθυσμό, όπως η Κίνα και η Ινδία. Οι φιλόδοξοι στόχοι θα ωθήσουν τις νέες αγορές να διοχετεύσουν κεφάλαια από τον ιδιωτικό τομέα στις επενδύσεις μεγάλης κλίμακας που απαιτούνται για ενέργεια χαμηλής χρήσης άνθρακα στις χώρες αυτές.

Το πρόσθετο κόστος που σημαίνει για τις αναπτυσσόμενες χώρες η προσαρμογή στις κλιματικές μεταβολές καθιστά πιο επείγουσα παρά ποτέ τη συμμόρφωση των αναπτυγμένων χωρών με τις υποχρεώσεις που ανέλαβαν στο Μόντερεϊ το 2002 και οι οποίες ενισχύθηκαν στη συνάντηση του Gleneagles το 2005, να διπλασιάσουν τη βοήθεια μέχρι το 2010.

Αν και η πρόκληση που καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε είναι τεράστια, τα ευρήματα της έκθεσης είναι ουσιαστικά αισιόδοξα. Αν ενεργήσουμε τώρα και εργαστούμε διεθνώς, μπορούμε να περιορίσουμε σημαντικά τους κινδύνους με λίγο κόστος. Αν όμως καθυστερήσουμε μόλις 10 ή 20 χρόνια, το κόστος θα είναι πολύ μεγαλύτερο και οι κίνδυνοι πολύ πιο σοβαροί. Με σθεναρά και επείγοντα μέτρα, οι κυβερνήσεις, οι επιχειρήσεις και τα άτομα, σε συνεργασία, μπορούν να διαφυλάξουν τη μελλοντική μας ανάπτυξη και ευημερία. Δεν πρέπει να χάσουμε αυτή την ευκαιρία. Το μέλλον των παιδιών μας εξαρτάται από τις αποφάσεις που θα πάρουμε τώρα.

* Ο σερ Νίκολας Στερν είναι ο επικεφαλής της Οικονομικής Υπηρεσίας της βρετανικής κυβέρνησης και πρώην προϊστάμενος οικονομολόγος στην Παγκόσμια Τράπεζα. Η Εκθεση είναι διαθέσιμη στη διεύθυνση www.sternreview.org.uk