Οταν η θρησκεία αποτάσσεται το χρήμα!

Ολες οι Εκκλησίες βλέπουν στα δεινά της οικονομικής κρίσης μια ευκαιρία αναζωογόνησης της πίστης και προσαρμόζονται αναλόγως

Του Πετρου Παπακωνσταντινου

Κάθε οικονομική κρίση φέρνει δυσχέρειες στους πολλούς, καταστροφή σε αρκετούς, αλλά και μεγάλα κέρδη σε λιγότερους. Η κρίση του 1847 γέννησε, μαζί με το «Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος», τη... Siemens! Δημιούργημα του Τόμας Εντισον, η General Electric αναπτύχθηκε πυρετωδώς στη Μακρά Υφεση του 1873 - 1896. Χημικές βιομηχανίες, όπως η IG Farben, εξελίχθηκαν σε μεγαθήρια κατά τη Μεγάλη Υφεση του 1929 - 1933. Οσο για τον κλονισμό της δεκαετίας του '70, αυτός γέννησε πρωτοπόρους της Πληροφορικής, σαν τη Microsoft του Μπιλ Γκέιτς.

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι και η τρέχουσα οικονομική κρίση θα αναδείξει τους δικούς της κερδισμένους, που θα πιουν νέκταρ από τα κρανία των ηττημένων. Aτομα και επιχειρήσεις, ιδεολογικά ρεύματα και πολιτικά κόμματα, έθνη και κράτη, θα υποβιβαστούν ή θα αναβαθμιστούν από το απρόβλεπτο ασανσέρ της ιστορίας.

Μεταξύ αυτών που υποδέχτηκαν την κρίση λιγότερο ως απειλή και περισσότερο ως ελπίδα αναζωογόνησης, ήταν και οι εκπρόσωποι όλων των μεγάλων... θρησκειών! Από το Βατικανό μέχρι την Τεχεράνη, οι ανώτατοι ταγοί όλων των δογμάτων εμφανίστηκαν να ομονοούν σε μια άκρως διαλεκτική ερμηνεία της συγκυρίας: Oτι για την κρίση φταίει η λατρεία του Μαμμωνά, αλλά και ότι είναι η ίδια η κρίση που προσφέρει μια χρυσή ευκαιρία αναζωογόνησης του θρησκευτικού πνεύματος.

«Σε εποχή οικονομικής κρίσης, παλιών και νέων μορφών φτώχειας... καλούμαστε να ανακαλύψουμε εκ νέου την ελπίδα της πίστης», διακήρυξε ο Πάπας Βενέδικτος στο μήνυμα της Κυριακής του Πάσχα, στην πλατεία του Αγίου Πέτρου. Hταν ο ίδιος που είχε αποδώσει, τα Χριστούγεννα, την κρίση στον «θρίαμβο της απληστείας πάνω στο κοινό καλό», προσθέτοντας ότι η συνείδηση της ανθρωπότητας δεν μπορεί παρά να επαναστατεί απέναντι στο τεράστιο χάσμα που χωρίζει πλούσιους και φτωχούς, τόσο μεταξύ των εθνών, όσο και στο εσωτερικό τους.

Συντονισμένος στην ίδια συχνότητα με τον Ποντίφικα εμφανίστηκε ο φονταμενταλιστής πρόεδρος του Ιράν, Μαχμούντ Αχμεντινετζάντ. Μιλώντας πρόσφατα στην Αστάνα του Καζακστάν, διέγνωσε ότι αυτό που ζούμε «είναι μια ηθική κρίση και όχι απλώς μια χρηματοπιστωτική κρίση». Τον περασμένο Οκτώβριο, ο Αχμεντινετζάντ είχε δηλώσει, σε άλλη ομιλία του, στην ιρανική πόλη Μποτζούρντ, ότι «η οικονομία των ΗΠΑ καταρρέει γιατί εγκατάλειψαν τον Θεό και την ευλάβεια». Αλλά και ο αρχιεπίσκοπος του Καντέρμπουρι, Ρόουαν Γουίλιαμς, δήλωσε, στο δικό του πασχαλιάτικο κήρυγμα, ότι «σπάνια θα βρίσκαμε πιο ευνοϊκή εποχή για μια ζωή προσευχής και αυτοθυσίας από τη σημερινή εποχή της διεθνούς οικονομικής κρίσης».

Η αλήθεια είναι ότι η τελευταία χρονιά δεν ήταν ιδιαίτερα ευτυχής για τους εκκλησιαστικούς ταγούς, τουλάχιστον στη Δύση. Η αλλαγή φρουράς στον Λευκό Οίκο σηματοδότησε ένα τέλος εποχής (και) από τη σκοπιά του δημόσιου ρόλου της θρησκείας. Ο Τζορτζ Μπους είχε ταυτισθεί όχι μόνο με το πνεύμα της αντιισλαμικής Σταυροφορίας στην εξωτερική του πολιτική, αλλά και με τους «θρησκευτικούς πολέμους» εναντίον των αμβλώσεων, των βλαστοκυττάρων και του Δαρβίνου στο εσωτερικό της χώρας.

Σε αντίθεση με τον Τεξανό υπερσυντηρητικό, ο κοσμοπολίτης του Σικάγο που τον διαδέχθηκε συμβόλιζε με τον πιο εμφαντικό τρόπο- Αφροαμερικανός, με ρίζες στην Κένυα και παιδικά χρόνια στην Ινδονησία, αλλά και με κάμποσους μουσουλμάνους στην οικογένειά του- την κοσμική, πολυπολιτισμική Αμερική. Από την πρώτη στιγμή που εγκαταστάθηκε στο Οβάλ Γραφείο εξοστράκισε τη δεισιδαιμονία και απεκατέστησε τον ορθολογισμό- από τις σχέσεις της χώρας του με τον ισλαμικό κόσμο, μέχρι την ελευθερία της επιστημονικής έρευνας. Μάλιστα, στην πανηγυρική ομιλία της ορκωμοσίας του, έγινε ο πρώτος Αμερικανός πρόεδρος που έκανε ρητά λόγο για ίσα δικαιώματα των αθέων.

Αλλά και στην Ευρώπη, οι πόλεμοι των Μπους - Μπλερ από τη μια πλευρά και η ενίσχυση του ισλαμικού φονταμενταλισμού από την άλλη, έβλαψαν κατά πολύ τη δημόσια εικόνα της θρησκείας. Στη Βρετανία, δημοσκόπηση του Guardiaέδειξε ότι άθεοι και αγνωστικιστές υπερβαίνουν τους πιστούς όλων των δογμάτων με αναλογία δύο προς ένα. Βιβλία αδιάλλακτων πολεμίων της μεταφυσικής, όπως ο βιολόγος Ρίτσαρντ Ντόκινς και ο δημοσιογράφος Κρίστοφερ Χίτσενς, έγιναν παγκόσμια μπεστ σέλερ.

Ωστόσο, η είσοδος του καπιταλισμού στη Via Dolorosa προσφέρει όντως μια ευκαιρία Ανάστασης στο θρησκευτικό συναίσθημα. Oχι μόνο με την πολύ απτή μορφή της φιλανθρωπίας των Εκκλησιών, η οποία υπόσχεται προσωρινή ανακούφιση στα πιο απελπισμένα θύματα της κρίσης. Αλλά και ως ύστατο καταφύγιο παρηγορίας για όλους αυτούς που βλέπουν από τη μια στιγμή στην άλλη σπίτι, δουλειά, σύνταξη- όλες τις σταθερές κι όλα τα μικρά όνειρα της «ορθολογικής» ζωής τους - να γκρεμίζονται σαν χάρτινοι πύργοι. Eστω κι αν η απάντηση των ιερατείων στον κοσμικό ανορθολογισμό δεν είναι, όπως έγραψε στην «Ηθική» του ο Σπινόζα, παρά το «να μας ρίξουν στο άσυλο της άγνοιας», αντιμετωπίζοντας τα ακατανόητα πάθη των θνητών, όπως των μικρών παιδιών που σκοτώθηκαν από το σεισμό της Λ' Ακουιλα, με το αφοπλιστικό, αλλά όχι και τόσο παρήγορο «άγνωσται αι βουλαί του Υψίστου».

Ακόμη και η κατ' εξοχήν ορθολογική Βρετανία εμφανίζεται εσχάτως περισσότερο δεκτική ως προς την εισβολή της μεταφυσικής στην πολιτική. Oπως τα παλιά χρόνια, που έκαναν λιτανείες για να ξορκίσουν τις επιδημίες και να δώσουν θάρρος στους μαχητές, ο Γκόρντον Μπράουν, την παραμονή της συνόδου του G-20 στο Λονδίνο, απευθύνθηκε στο χριστεπώνυμο πλήθος 2.000 εκλεκτών στον καθεδρικό ναό του Αγίου Παύλου.

Με τον επίσκοπο του Λονδίνου στο πλευρό του, ο Βρετανός πρωθυπουργός κήρυξε ενιαίο μέτωπο όλων των θρησκειών και των Εκκλησιών απέναντι στον κοινό εχθρό. «Ο ωμός υλισμός είναι απαράδεκτος», δήλωσε, για να προσθέσει ότι «η ανεξέλεγκτη παγκοσμιοποίηση των χρηματιστικών αγορών ξεπέρασε όχι μόνο τα εθνικά, αλλά και τα ηθικά σύνορα».

Πάντως, ο ηγέτης των Εργατικών δεν ξεπέρασε τα δικά του ταξικά σύνορα ώστε να εκδιώξει από τον Ναό του Αγίου Παύλου τους ευάριθμους χρηματιστές και όλους όσοι μετέτρεψαν τον οίκο του Θεού σε οίκο εμπορίου. Και πως θα το μπορούσε, άλλωστε, αφού ο εν λόγω Ναός βρίσκεται δίπλα στη χρηματιστική καρδιά του Λονδίνου, το Σίτι...

- Καρλ Μαρξ, «Το εβραϊκό ζήτημα», Οδυσσέας, 2006.

- Μαξ Βέμπερ, «Η προτεσταντική ηθική και το πνεύμα του καπιταλισμού», Gutenberg, 1984.

- Μαξίμ Ροντενσόν, «Ισλάμ και Καπιταλισμός», Κάλβος, χ.χ.

- Piergiorgio Odifreddi, «Γιατί δεν μπορούμε να είμαστε Χριστιανοί και πόσω μάλλον Καθολικοί», Ιταμος, 2008.