Tων Παναγιωτη Γ. Νιαρχου και Δεσποινας Xατζημητριου*

H σχεδόν μοναδική πηγή πληροφοριών που έχουμε για τη μελέτη των ουρανίων σωμάτων και φαινομένων είναι οι κάθε είδους ακτινοβολίες που εκπέμπονται απ' αυτά. Οι ακτινοβολίες αυτές, ύστερα από ταξίδι χιλιάδων, εκατομμυρίων και δισεκατομμυρίων ετών, φθάνουν στη Γη παρέχοντας πολύτιμες πληροφορίες τόσο για τις πηγές από τις οποίες προήλθαν όσο και για τον μεσοαστρικό χώρο απ' όπου πέρασαν. Η γήινη ατμόσφαιρα απορροφά το μεγαλύτερο μέρος των ακτινοβολιών του ηλεκτρομαγνητικού φάσματος και είναι διαφανής μόνο σε ορισμένες περιοχές του, γνωστές ως «παράθυρα». Το πρώτο γνωστό παράθυρο είναι το οπτικό, μια περιοχή στην οποία αποκρίνεται το μάτι του ανθρώπου. Ετσι, πρώτη αναπτύχθηκε η Οπτική Αστρονομία που στηρίζεται στην παρατήρηση με γυμνό μάτι ή με τηλεσκόπιο. Μετά τη χρήση του πρώτου οπτικού τηλεσκόπιου από τον Γαλιλαίο το 1609 και την ανακάλυψη του κατοπτρικού τηλεσκόπιου από τον Νεύτωνα περίπου 100 χρόνια αργότερα, ο επόμενος μεγάλος σταθμός στην κατασκευή οπτικών τηλεσκοπίων υπήρξε το τελευταίο τέταρτο του 20ού αιώνα. Μέχρι περίπου το 1990, τα καλύτερα σε λειτουργία τηλεσκόπια είχαν διαμέτρους μέχρι 5 μέτρων. Τα τελευταία 15-20 χρόνια έχουν τεθεί σε λειτουργία οκτώ τηλεσκόπια με διαμέτρους μεταξύ 8 και 10 μέτρων, ενώ κατά την επόμενη δεκαετία θα λειτουργήσουν τρία τηλεσκόπια με διαμέτρους της τάξης των 30-40 μέτρων! Η επιτυχής λειτουργία γιγαντιαίων τηλεσκοπίων έγινε εφικτή χάρη στην οπτική συμβολομετρία και στην κατασκευή κυψελοειδών κατόπτρων.

Μερικά από τα μεγαλύτερα σε λειτουργία οπτικά τηλεσκόπια στον κόσμο είναι το Ευρωπαϊκό Συμβολομετρικό Τηλεσκόπιο VLT, που βρίσκεται στο όρος Παρανάλ της Χιλής, το Μεγάλο Τηλεσκόπιο των Καναρίων Νήσων στην Ισπανία, το SALT στη Νότια Αφρική, και επίσης τα Δίδυμα Τηλεσκόπια Keck στη Χαβάη. Στην Ελλάδα, λειτουργούν δύο σύγχρονα τηλεσκόπια: στον Ψηλορείτη και στον Χελμό.

Με τα σύγχρονα οπτικά τηλεσκόπια, οι επιστήμονες μπορούν να μελετήσουν τη δομή του Σύμπαντος, να κατανοήσουν τη δημιουργία και εξέλιξη των γαλαξιών, καθώς και τις μεταξύ τους αλληλεπιδράσεις, να βρουν πλανήτες που περιφέρονται γύρω από μακρινά άστρα, να διερευνήσουν με μεγάλη λεπτομέρεια τη γένεση και τον θάνατο των άστρων, ενώ ανακαλύπτονται συνεχώς νέα εξωτικά αντικείμενα.

*Καθηγητής Φυσικής Πανεπιστημίου Αθηνών και αναπλ. καθηγήτρια Φυσικής Πανεπιστημίου Κρήτης.