Tων Καναρη Tσιγκανου και Στρατου Θεοδοσιου*

Tο 16ο και ο 17ο αιώνα ξέσπασε στη Δυτική Ευρώπη η πρώτη επανάσταση της επιστήμης. Αυτή βασιζόταν στην αναβίωση της ηλιοκεντρικής θεωρίας του Αρίσταρχου του Σάμιου από τον Κοπέρνικο μέσω του έργου του De Revolutionibus Orbium Coelestium, δηλαδή περί της περιφοράς των ουρανίων σφαιρών. Από τότε, η λέξη περιφορά έγινε συνώνυμη της επανάστασης (=revolution)! Τέτοιας ευρύτητας ήταν η επανάσταση, που ουσιαστικά είχε εισαγάγει ο Αρίσταρχος ο Σάμιος, εκθρονίζοντας τη Γη από τον δήθεν συμπαντικό θρόνο της.

Σ’ αυτή την «επαναστατική» περίοδο, γεννήθηκε στην Πίζα (1564) ο ονομαστός Ιταλός αστρονόμος, φυσικός και μαθηματικός, Γαλιλαίος, καθηγητής αστρονομίας και μαθηματικών στο Πανεπιστήμιο της Πάδοβας. Για πρώτη φορά στην ιστορία της αστρονομίας, το 1609, ο Γαλιλαίος έστρεψε το τηλεσκόπιο στον νυχτερινό ουρανό της Πάδοβας και παρατήρησε όρη και κοιλάδες στη Σελήνη, κηλίδες στον Ηλιο, δακτυλίδια γύρω από τον πλανήτη Κρόνο, φάσεις στην Αφροδίτη, τέσσερις δορυφόρους γύρω από τον Δία και την αστρική σύσταση του Γαλαξία. Ηλιοκεντριστής, οπαδός της θεωρίας του Αρίσταρχου και του Κοπέρνικου, κατανόησε ότι οι φάσεις της Αφροδίτης έδειχναν πώς ο πλανήτης αυτός περιφέρεται περί τον Ηλιο. Παρόμοια, οι δορυφόροι του Δία απεδείκνυαν ότι υπήρχαν και άλλα ουράνια σώματα που περιφέρονταν γύρω από έναν πλανήτη και η ύπαρξή τους άλλαζε για πάντα την πίστη πως όλα τα ουράνια σώματα περιφέρονται γύρω από τη Γη. Η εκθρόνιση του πλανήτη μας από το κέντρο του γνωστού τότε Σύμπαντος ήταν γεγονός. Όλα αυτά δημοσιεύτηκαν στο βιβλίο του Sidereus Nuncius (Αστρικός Αγγελιοφόρος), το οποίο εκδόθηκε το 1610 στη Βενετία, σε 550 αντίτυπα που εξαντλήθηκαν αμέσως.

Στον Γαλιλαίο οφείλουμε τον νέο τρόπο μελέτης της Φύσης, με συνδυασμό μαθηματικής διατύπωσης και πειραματικού ελέγχου. Οι δοξασίες του για την κίνηση της Γης, σε συνδυασμό με επιστημονικές αντιζηλίες, προκάλεσαν τη δίωξή του από την Ιερά Εξέταση. Αναγκάστηκε να αναιρέσει τη διδασκαλία του για να αποφύγει τον θάνατο, καταδικαζόμενος σε «κατ’ οίκον περιορισμό» στο Αρτσέτρι της Φλωρεντίας. Παρέμεινε, όμως, μνημειώδης η φράση του E pur si muove (και όμως γυρίζει…).

*Καθηγητής Αστροφυσικής Πανεπιστημίου Αθηνών και αναπλ. καθηγητής Ιστορίας των Επιστημών Πανεπ. Αθηνών