Του Σταυρου Λυγερου

Ο εσωκομματικός βίος του ΠΑΣΟΚ σφραγίσθηκε πάντα από τις αντιθέσεις ομάδων, οι οποίες κατά κανόνα συγκροτούνταν περισσότερο με σημείο αναφοράς κάποιο ηγετικό στέλεχος και λιγότερο με πολιτικούς όρους. Σήμερα, το τοπίο έχει αλλάξει αισθητά. Κυριαρχεί η θάλασσα των αδέσποτων στελεχών. Ο άλλοτε ισχυρές ομάδες έχουν κατακερματισθεί. Επιβιώνουν οι τοπικοί και κλαδικοί μηχανισμοί, που έχουν στόχο τη διεκδίκηση ή διατήρηση κάποιας μικρότερης ή μεγαλύτερης εξουσίας. Παρ’ όλα αυτά, οι «φυλές» του ΠΑΣΟΚ, έστω και διαφοροποιημένες, είναι ακόμα εδώ.

Από τα πρώτα βήματά του στην πολιτική στη δεκαετία 1980, ο Γιώργος Παπανδρέου πλαισιώθηκε από κομματικούς και μη συνεργάτες, ορισμένοι εκ των οποίων βρίσκονται ακόμα κοντά του. Ο κορμός του σημερινού επιτελείου του, ωστόσο, συγκροτήθηκε κατά τη διάρκεια της θητείας του στο υπουργείο Εξωτερικών. Είναι αξιοσημείωτο ότι η πλειοψηφία αυτών των στελεχών του δεν προέρχεται από το ΠΑΣΟΚ. Το γεγονός αποτελεί μία πρόσθετη ένδειξη της ιδιότυπης και αμφίθυμης σχέσης του ιδίου με το κόμμα που ίδρυσε ο πατέρας του. Από τους λεγόμενους «αλεξιπτωτιστές», ο με θεσμική ιδιότητα στενότερος συνεργάτης του Γ. Παπανδρέου είναι ο διευθυντής του γραφείου του Παύλος Γερουλάνος. Γι’ αυτόν και για τους συμβούλους Δημήτρη Στεφάνου, Δημήτρη Δρούτσα, Τίνα Μπιρμπίλη και Γιώργο Παπακωνσταντίνου έχουν ακουστεί πολλά ειρωνικά σχόλια. Ισως, γιατί στη Χαριλάου Τρικούπη μοιάζουν κάπως σαν τις μύγες μέσα στο γάλα. Παρ’ όλα αυτά, με την πάροδο του χρόνου και παλαιά στελέχη του ΠΑΣΟΚ αναγνωρίζουν στον Γερουλάνο έναν επαγγελματισμό στη διεκπεραίωση του ρόλου του.

Ο Δημήτρης Δόλης είναι ίσως ο μόνος στενός συνεργάτης του προέδρου που έχει γίνει πλήρως αποδεκτός από το ΠΑΣΟΚ. Μπορεί να τον έφερε ο Γ. Παπανδρέου, αλλά δεν είναι «αλεξιπτωτιστής» στην πολιτική. Ηταν βουλευτής στην Αυστραλία και κυρίως διαθέτει πολιτικό ένστικτο και επαφή με την κοινωνία. Στο περιβάλλον κινούνται, επίσης, ο πρόεδρος του ΙΣΤΑΜΕ Κώστας Καρτάλης, οι αδελφοί Συναδινοί, οι παλιοί συνεργάτες από την εποχή της Λαϊκής Επιμόρφωσης Αλέξης Κόκκος και Κώστας Γεωργαλίδης (υπεύθυνοι στον τομέα επιμόρφωσης) και η Πωλίνα Λάμψα, που ασχολείται με τις διεθνείς σχέσεις και με τα θέματα της Σοσιαλιστικής Διεθνούς. Σε αυτούς πρέπει να προστεθούν οι ευρωβουλευτές Πάνος Μπεγλίτης και Σταύρος Λαμπρινίδης.

Από την ομάδα του υπουργείου Εξωτερικών προέρχονται επίσης τα εκλεγμένα μέλη του Πολιτικού Συμβουλίου Μαριλένα Κοππά και Βαγγέλης Παπαχρήστος. Ο τελευταίος έχει ορισθεί υπεύθυνος για την κομματική νεολαία, η οποία δεν ελέγχεται από το «σύστημα Γιώργου». Ο Παπαχρήστος έχει αντιπάθειες και στην Κοινοβουλευτική Ομάδα και στον κομματικό μηχανισμό, αλλά είναι μεθοδικός και σταδιακά αποσπά αναγνώριση. Μέλος του Πολιτικού Συμβουλίου είναι και η βουλευτής Κερκύρας Αντζελα Γκερέκου, η οποία, όμως, δεν φαίνεται να έχει κατακτήσει μια αυτοδύναμη πολιτική παρουσία.

Η εικόνα θα είναι απελπιστικά ελλιπής εάν δεν αναφέρουμε στενούς συνεργάτες, οι οποίοι δεν έχουν καμία θεσμική ιδιότητα, αλλά συχνά παίζουν καθοριστικό ρόλο. Ο καθηγητής Χάρης Παμπούκης έχει διατελέσει γενικός γραμματέας στο υπουργείο Εξωτερικών και βρίσκεται πίσω από πολλές επιλογές του Γ. Παπανδρέου. Διαθέτει σχέσεις στο εξωτερικό και έχει επανειλημμένως πραγματοποιήσει ευαίσθητες επαφές. Αν και σήμερα τηρεί κάποιες αποστάσεις, κατά μία έννοια παραμένει ο άνθρωπος-κλειδί. Δύσκολα ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ θα πάρει μια σημαντική πρωτοβουλία, χωρίς να τον ρωτήσει.

Ακόμα μεγαλύτερες αποστάσεις έχει πάρει ο καθηγητής Νίκος Κοτζιάς, ο οποίος δεν είναι μόνο «δεξαμενή σκέψης», αλλά και πολιτικός σύμβουλος πρώτης γραμμής. Διατηρεί, βεβαίως, την προσωπική σχέση του με τον Γ. Παπανδρέου, αλλά βοηθάει μόνο όταν αυτός του το ζητήσει. Και ο Παμπούκης και ο Κοτζιάς θέλουν το καλύτερο για τον πρόεδρο του ΠΑΣΟΚ, αλλά είναι ισχυρές αυτόφωτες προσωπικότητες, που δεν είναι διατεθειμένες να εμπλέκονται σε παιχνίδια «αυλικών». Γι’ αυτό και ο καθένας με τον τρόπο του έχει πάρει αποστάσεις.

Η περίπτωση του Αλεξ Ρόντου είναι διαφορετική. Θεωρείται αμφιλεγόμενο άτομο, με ισχυρές διασυνδέσεις στο εξωτερικό, που διεκπεραιώνει «ανορθόδοξες» πολιτικές αποστολές. Αν και σε μία φάση είχε εκδηλώσει την επιθυμία να είναι υποψήφιος βουλευτής Λακωνίας, το ΠΑΣΟΚ δεν τον έχει αποδεχθεί, με αποτέλεσμα να βρίσκεται σε μία σχέση προσωπικού συμβούλου του Γ. Παπανδρέου, με απροσδιόριστη επιρροή.

Η αποχώρηση του Κώστα Σημίτη από την ηγεσία σήμανε και την ανάπτυξη φυγόκεντρων δυνάμεων στους κόλπους της «εκσυγχρονιστικής» πτέρυγας. Μία κατηγορία στελεχών, όπως οι Δημήτρης Ρέππας και Ροβέρτος Σπυρόπουλος, προσχώρησε στο «σύστημα Γιώργου» και έχει αναλάβει ρόλους. Μια δεύτερη κατηγορία συνεργάζεται με όρους πολιτικής αυτονομίας. Τέτοια στελέχη είναι η Αννα Διαμαντοπούλου, ο Μιχάλης Χρυσοχοΐδης, ο Γιώργος Φλωρίδης, ο Πέτρος Ευθυμίου και ο Τηλέμαχος Χυτήρης. Μια τρίτη κατηγορία είναι οι αποκλεισμένοι. Εκτός από τον Γιάννο Παπαντωνίου, στους «ντεσπεράντος» ανήκουν οι Νίκος Χριστοδουλάκης, Τάσος Γιαννίτσης, Γιώργος Πασχαλίδης, Σωκράτης Κοσμίδης, Δημήτρης Παπούλιας και η πρώην ευρωβουλευτής Μυρσίνη Ζορμπά. Στον ίδιο κύκλο ανήκει και ο Νίκος Μπίστης, που διευθύνει το περιοδικό «Μεταρρύθμιση», το οποίο επιχειρεί να οργανώσει ιδεολογικοπολιτικά το ρεύμα.

Ο Κώστας Σημίτης διατηρεί τις επαφές του και παρακολουθεί από κοντά τα τεκταινόμενα, αλλά αποφεύγει την άμεση ανάμειξη. Ετσι, ο καθένας από τους «εκσυγχρονιστές» ενδιαφέρεται πρωτίστως για την επανεκλογή και την προσωπική του επιβίωση, γεγονός που τροφοδοτεί αποκλίνουσες τάσεις. Από την άλλη πλευρά, όμως, υπάρχει και ένας ιδεολογικοπολιτικός δεσμός, ο οποίος έχει παίξει καθοριστικό ρόλο για να διατηρηθεί μια κάποια συνοχή. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα η εν λόγω πτέρυγα να είναι αθροιστικά η πιο σημαντική εσωκομματική δύναμη στο ΠΑΣΟΚ.

Αν και κανείς από αυτό το χώρο δεν της έχει δώσει χρίσμα για τη μελλοντική διαδοχή, η Αννα Διαμαντοπούλου έχει κερδίσει προβάδισμα και σήμερα πλασάρεται σαν επίδοξος διάδοχος του Γιώργου Παπανδρέου. Ας σημειωθεί ότι για λογαριασμό της εργάζονται ο Μιχάλης Νεονάκης, ο Χρήστος Πρωτόπαπας και ο άλλοτε τσοχατζοπουλικός βουλευτής Κοζάνης Λάζαρος Λωτίδης.

Κεντρική θέση στο «σύστημα Γιώργου» κατέχει ο εκπρόσωπος του κόμματος Νίκος Αθανασάκης. Ιστορικά φίλος του Κώστα Λαλιώτη και συνεργάτης όλων των προέδρων, αποτελεί με ορισμένα ακόμα στελέχη το «βαθύ ΠΑΣΟΚ»! Στον επικοινωνιακό μηχανισμό της Χαριλάου Τρικούπη σημαντικό ρόλο παίζουν ακόμα οι δημοσιογράφοι Γιάννης Ρουμπάτης, Γιώργος Ελενόπουλος και Μάκης Ανδρονόπουλος και Νίκος Ζιώγας.

Ο Αθανασάκης έχει διαμορφώσει μια ιδιόμορφη συμμαχία με προσωπικό επιτελείο του αρχηγού. Τους προσφέρει «προστασία» έναντι του κομματικού μηχανισμού και σε αντάλλαγμα του εξασφαλίζουν τα νώτα του στο περιβάλλον του Γ. Παπανδρέου. Ας σημειωθεί ότι το παλαιό κομματικό σύστημα υποβάλλει με τον τρόπο του σε σκωτσέζικο ντους τους «αλεξιπτωτιστές». Ορισμένες φορές, μάλιστα, ασκείται και ψυχολογική βία. Αλλά και οι νέοι αναζητούν απεγνωσμένα την αναγνώριση από τους παλιούς.

Κομματικά στελέχη που παίζουν ρόλο στο «σύστημα Γιώργου» είναι ο παλιός φίλος Φίλιππος Πετσάλνικος (αντιπρόεδρος της Βουλής), ο Θανάσης Τσούρας (υπεύθυνος για το Οργανωτικό), ο Χρήστος Πολυζωγόπουλος (υπεύθυνος για τις κινητοποιήσεις), ο Δημήτρης Ρέππας (γραμματέας της Κοινοβουλευτικής Ομάδας), ο Χάρης Καστανίδης (κοινοβουλευτικός εκπρόσωπος), και βεβαίως η για δεκαετίες στενή συνεργάτις του Γ. Παπανδρέου Ρεγγίνα Βάρτζελη, που ως διευθύντρια της Κοινοβουλευτικής Ομάδας έχει αποσπάσει θετικά σχόλια από τους βουλευτές. Πιο χαλαρά, ο ευρωβουλευτής και παλιός φίλος του αρχηγού Νίκος Σηφουνάκης.

Την εικόνα συμπληρώνουν μέλη του Πολιτικού Συμβουλίου, όπως η Μιλένα Αποστολάκη και η Μαρία Δαμανάκη και συντονιστές, όπως ο Μιλτιάδης Παπαϊωάννου. Επίσης, ο επικεφαλής της Επιτροπής Δεοντολογίας (Πειθαρχικό) Γιώργος Ανωμερίτης. Αυτή η κατηγορία, όμως, κινείται σε μια πιο εξωτερική στοιβάδα.

Η γραμματέας του Κινήματος Μαριλίζα Ξενογιαννακοπούλου, τα μέλη του Πολιτικού Συμβουλίου Χρήστος Παπουτσής (υπεύθυνος για την εξωτερική πολιτική) και Γιώργος Παναγιωτακόπουλος (υπεύθυνος για το Συνδικαλιστικό), αλλά και πολύπειρα στελέχη από το «βαθύ ΠΑΣΟΚ», όπως ο Πέτρος Λάμπρου, λειτουργούν ο καθένας με τον τρόπο του σαν «Ηρακλείς του Στέμματος», αλλά αποτελούν ξεχωριστή κατηγορία. Δεν συνδέονται μεταξύ τους μόνο με στενούς μακρόχρονους δεσμούς. Τους συνδέει, επίσης, και η κοινή στρατηγική για το μέλλον.

Οταν θα έλθει η ώρα της διαδοχής θα στηρίξουν την υποψηφιότητα του Παπουτσή και διακριτικά εργάζονται από τώρα γι’ αυτό. Η «Αριστερή Πρωτοβουλία» (Παναγιωτακόπουλος, Γιάννης Παρασκευάς, Στέλιος Σπαθής), που διαθέτει κάποια ερείσματα σε πανελλαδική κλίμακα, στηρίζει κριτικά τον πρόεδρο, αλλά διατηρεί την αυτονομία της. Θεωρείται δεδομένο ότι στη μάχη της διαδοχής θα λειτουργήσει ως μηχανισμός του Παπουτσή. Ας σημειωθεί ότι στο περιβάλλον του Γ. Παπανδρέου κυκλοφορεί η πληροφορία ότι μετά τις τοπικές εκλογές θα πραγματοποιηθούν όχι μόνο αλλαγές στη σύνθεση του Πολιτικού Συμβουλίου, αλλά ενδεχομένως και αλλαγή γραμματέα.

Ο Βαγγέλης Βενιζέλος εκδήλωσε από την εποχή Σημίτη την αρχηγική φιλοδοξία του, αλλά η μεθόδευση με την οποία δόθηκε το δακτυλίδι στον Γ. Παπανδρέου δεν του άφησε κανένα περιθώριο αντίδρασης. Βρέθηκε, λοιπόν, με νέο αρχηγό, αλλά χωρίς να έχει ηττηθεί σε κομματική εκλογή. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα από την πρώτη στιγμή να θεωρηθεί απ’ όλους ως ο αντίπαλος εσωκομματικός πόλος.

Την πρώτη περίοδο ο Θεσσαλονικιός πολιτικός επιχείρησε με πληθωρικές δημόσιες παρεμβάσεις να αυτοπροβληθεί ως σημαιοφόρος του αντιπολιτευτικού αγώνα και κατ’ αυτόν τον τρόπο εμμέσως πλην σαφώς να αμφισβητήσει την αρχηγική ικανότητα του Γ. Παπανδρέου. Η τακτική αυτή απέδωσε ορισμένους καρπούς, αλλά του απέφερε και σημαντικό κόστος. Το κλίμα στο «πράσινο» στρατόπεδο ήταν –και σε μεγάλο βαθμό παραμένει– ότι η αντιπολιτευτική μάχη έπρεπε να δοθεί συντεταγμένα υπό τον πρόεδρο.

Από ένα χρονικό σημείο και πέρα, ο Βενιζέλος ανέκρουσε πρύμναν και προσπάθησε να διασκεδάσει την εντύπωση ότι λειτουργεί ως εσωκομματική αντιπολίτευση. Συνεργάζεται με την ηγεσία, αλλά δεν κρύβει τις προθέσεις του. Ουσιαστικά, έχει υιοθετήσει τακτική αναμονής. Στόχος του είναι να ηγηθεί του «όλου ΠΑΣΟΚ». Το άρρητο, αλλά καθαρό μήνυμά του προς την παράταξή του είναι ότι μόνο αυτός μπορεί να νικήσει τον Κώστα Καραμανλή και να εκπορθήσει το πολυπόθητο κάστρο της εξουσίας.

Ο Βενιζέλος αποφεύγει να συγκροτήσει δική του ομάδα, γιατί θεωρεί ότι όταν θα έλθει η ώρα το παιχνίδι δεν θα παιχθεί με όρους μηχανισμών. Θα κριθεί από το ρεύμα που θα έχει διαμορφωθεί και το οποίο θα ωθήσει τον κορμό της Κοινοβουλευτικής Ομάδας και των στελεχών προς τον έναν ή τον άλλο δελφίνο. Αυτό, βεβαίως, δεν τον εμποδίζει να καλοδέχεται βουλευτές και στελέχη που τον προσεγγίζουν. Στον κύκλο του είναι από παλιά ο Γιώργος Λιάνης και έχουν προστεθεί οι παλιοί σημιτικοί Χρίστος Βερελής και Γιάννης Ζαφειρόπουλος. Στενοί συνεργάτες του είναι ο καθηγητής Θόδωρος Πελαγίδης και το μέλος του Εθνικού Συμβουλίου Στέλιος Αγγελούδης.

Η άλλοτε ισχυρή ομάδα Τσοχατζόπουλου έχει φυλλοροήσει. Ο ίδιος ο αρχηγός της έχει υποστεί βαρύ πολιτικό πλήγμα και είναι σε μεγάλο βαθμό αποκλεισμένος από το «σύστημα Γιώργου». Είναι σαφές σ’ όλους ότι δεν μπορεί να λειτουργήσει ως σημείο αναφοράς. Ο άλλοτε στενός συνεργάτης του Γιώργος Αγραφιώτης έχει περάσει στον Παπουτσή. Το μόνο τμήμα της που έχει κρατηθεί ενωμένο είναι το «Ρεύμα Κοινωνικής Αριστεράς», εκδίδει το περιοδικό «Στροφή» και συναποτελείται από τους Αντώνη Κοτσακά, Γιώργο Κατσιμπάρδη, Γιώργο Ραυτόπουλο και Κώστα Παϊπουτλίδη.

Το ρεύμα εκπροσωπείται από τον Παντελή Οικονόμου και στον πυρήνα του συμμετέχουν οι Νίκος Σωτηριάδης, Μάκης Γιομπαζολιάς, Κώστας Μελάς, Γρηγόρης Νικήτας και Σπύρος Κότσιας. Σε αντίθεση με τα άλλα ρεύματα, οι «Ελληνες Σοσιαλιστές» λειτουργούν ως δίκτυο κι όχι ως ιεραρχημένος μηχανισμός. Το ιδεολογικοπολιτικό στίγμα του μπορεί σχηματικά να χαρακτηρισθεί αριστερός εκσυγχρονισμός.

Προέρχεται από την εσωκομματική αντιπολίτευση την εποχή Σημίτη και είναι χρονικά το πρώτο ρεύμα (ιδρύθηκε το 2001). Μετεξελίχθηκε και σήμερα διαμορφώνει σχέσεις διαλόγου και συμπόρευσης με ποικίλες δυνάμεις του ΠΑΣΟΚ. Αυτό του επιτρέπει να παίζει σημαντικό ρόλο στις κομματικές διαδικασίες του ΠΑΣΟΚ. Παραλλήλως έχει αναπτύξει ανάλογες σχέσεις και με δυνάμεις του ευρύτερου χώρου της Αριστεράς. Η Ελληνική Δημοκρατική Εταιρεία, που συνδέεται στενά με το ρεύμα, διευθύνεται από τον υποψήφιο υπερνομάρχη του Συνασπισμού Γιάννη Πανούση, από τον πρώην πρύτανη Νίκο Μαρκάτο και από τον καθηγητή Κώστα Μελά.

Στο ρετιρέ του ΠΑΣΟΚ δεν υπάρχουν μόνο ο αρχηγός και ο αντίπαλος πόλος. Οπως συνέβαινε πάντα, έτσι και τώρα, υπάρχει ένας κύκλος ανώτατων στελεχών με κύρος και επιρροή και στο κόμμα και στην κοινωνία. Περισσότερο ή λιγότερο συνεργάζονται με τον Γ. Παπανδρέου, αλλά πάντα με όρους πολιτικής αυτονομίας.

Ο υποψήφιος δήμαρχος Αθηναίων Κώστας Σκανδαλίδης είναι ένα απ’ αυτά. Αν και ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ δεν ήθελε να του δώσει το χρίσμα, τελικώς υποχρεώθηκε, επειδή δεν βρήκε καλύτερη λύση. Αποτελεί σταθερή αξία στον χώρο, η οποία, όμως, θα επηρεασθεί από την εκλογική επίδοσή του.

Η μετοχή της Βάσως Παπανδρέου έχει ανεβεί τελευταία. Ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ έχει τυπικές σχέσεις μαζί της, αλλά τη σέβεται. Στη Χαριλάου Τρικούπη, μάλιστα, χρησιμοποιούν μια έκφραση για την «Μπούλα». Δεν έχει πια περιθώρια για αρχηγικές φιλοδοξίες, αλλά διατηρεί πάντα έναν κύκλο στελεχών γύρω της, στον οποίο συμμετέχουν μεταξύ άλλων ο πρόεδρος της ΚΕΔΚΕ Πάρις Κουκουλόπουλος, ο Δημήτρης Καρύδης και πρώην περιφεριάρχες, όπως ο Τάκης Βασιλείου.

Ο Αλέκος Παπαδόπουλος είναι μοναχικός λύκος με καθαρές απόψεις, τις οποίες τολμά και υποστηρίζει δημοσίως. Στο περιβάλλον του αρχηγού τον θεωρούν επίμονο και ιδιότροπο, αλλά ο Γ. Παπανδρέου του τρέφει εκτίμηση. Λόγω του κύρους του, δεν είναι από τα στελέχη, άλλωστε, που μπορεί να παρακαμφθούν. Εξίσου μοναχικός λύκος είναι και ο Θεόδωρος Πάγκαλος. Αν και παλαιότερα είχε συγκρουσθεί δημοσίως με τον Γ. Παπανδρέου, σήμερα τον στηρίζει με τον δικό του ιδιόμορφο τρόπο. Ισως λόγω του ότι έχει επίγνωση πως ο Βενιζέλος δεν τον έχει συμπεριλάβει στα δικά του σχέδια.

Ο Κώστας Λαλιώτης μπορεί να βρίσκεται εκτός παιχνιδιού, μπορεί τα στελέχη της επιρροής του να έχουν τραβήξει διαφορετικούς δρόμους, αλλά παραμένει ακόμα σημείο αναφοράς. Η αποχώρησή του από την ενεργό κομματική ζωή το καλοκαίρι 2003 διευκόλυνε τον Γ. Παπανδρέου, ο οποίος δεν τον θέλει στα πόδια του. Γι’ αυτό και δεν έχει ανταποκριθεί στα ανοίγματα που το άλλοτε «θείο βρέφος» του έχει κατά καιρούς κάνει. Ετσι όπως έχουν έλθει τα πράγματα, μόνο σε περίπτωση μείζονος κρίσης στο ΠΑΣΟΚ μπορεί να ανοίξει ο δρόμος για μια αξιοπρεπή επιστροφή.