Του Τακη Καμπυλη

Η πρόσφατη τηλεοπτική εμφάνιση της κ. Αλέκας Παπαρήγα σε μη πολιτική εκπομπή αναμφίβολα δεν πέρασε απαρατήρητη και πιθανώς δεν θα είναι και η μοναδική. Ηταν ίσως η πρώτη φορά που η γενική γραμματέας του ΚΚΕ επέτρεψε για την τηλεοπτική της παρουσία εικόνα διαφορετική, περίπου παρόμοια με άλλων πολιτικών.

Η κ. Παπαρήγα ήταν η (προ)τελευταία των Μοϊκανών που παρέμενε πεισματικά εκτός του λεγόμενου «πολιτικού life style», αλλά φαίνεται πως η φωτογενής ορμητικότητα του κ. Αλ. Τσίπρα έβαλε σε σκέψεις και πειραματισμούς τον Περισσό.

Η Ελλάδα ήταν η χώρα που τηλεοπτικά μπήκε πολύ καθυστερημένα στην κορυφαία αναμέτρηση, το ντιμπέιτ των πολιτικών αρχηγών. Αντίθετα ήταν από τις πρώτες όπου αρκετοί πολιτικοί εμφανίστηκαν (-ονται) σε εκπομπές τύπου «Αλάτι και πιπέρι». Δηλαδή σε εκπομπές όπου η πολιτική πρόταση ή δράση δεν είναι το ζητούμενο, αλλά κάτι άλλο: η κατάθεση της προσωπικής εικόνας του πολιτικού ως εγγύηση της αξιοπιστίας του.

Η τηλεοπτική διαμεσολάβηση ανάμεσα στον πολιτικό και στο κοινό δεν γινόταν ούτε γίνεται με τους ίδιους όρους από όλους, και εκεί βρίσκεται -σύμφωνα με επικοινωνιολόγους- το κρίσιμο σημείο για τον πολιτικό και την πολιτική.

Οπως σημειώνει ο Λευτέρης Κουσούλης (πολιτικός επιστήμονας) «καθώς περνούν τα χρόνια και δεν φαίνεται εφικτή η διατύπωση πολιτικής επιχειρηματολογίας, μιας συνεκτικής απάντησης στα προβλήματα, δημιουργούνται κενά σημεία στη δημόσια παρουσία τους. Επιχειρούν λοιπόν (αρκετοί) να καλύψουν αυτό το κενό όχι με απαντήσεις αλλά με την ίδια τους την παρουσία».

Η τηλεοπτική παρουσία του πολιτικού συνήθως ακροβατεί ανάμεσα σ’ αυτό που πραγματικά είναι και σ’ αυτό που θεωρεί -μέσα στο σκηνοθετημένο από τα ΜΜΕ περιβάλλον- ότι πρέπει να αποτυπωθεί.

Υπήρξαν και υπάρχουν πολιτικοί που χρησιμοποίησαν το μιντιακό περιβάλλον και άλλοι -όλο και περισσότεροι;- που χρησιμοποιούνται άνευ όρων από αυτό. Εχει γράψει ιστορία η χειρονομία του Ανδρέα Παπανδρέου προς τη Δήμητρα Λιάνη στην επιστροφή από το νοσοκομείο του Χέρφιλντ. Ο Α. Παπανδρέου χρησιμοποίησε τότε ένα (σκηνοθετημένο) περιβάλλον υποδοχής του για να τοποθετηθεί (σχεδόν θεατρικά) σ’ ένα ζήτημα που είχε ήδη προσλάβει πολιτικές διαστάσεις.

Στον αντίποδα μπορεί να τοποθετηθεί το λεγόμενο «βάρος για το δίλεπτο», δηλαδή η εξασφάλιση τηλεοπτικής παρουσίας του πολιτικού τουλάχιστον δύο λεπτών την εβδομάδα. Οπου, όπως, ακόμη και με όποιους.

Αναμφίβολα η κ. Αλέκα Παπαρήγα, ίσως και άλλοι αρχηγοί, θα προτιμούσε μία σκληρή ιδεολογική σύγκρουση από τη συζήτηση-έκπληξη στην εκπομπή της Σεμίνας Διγενή (ακόμη και) για τον Μπρους Σπρίγκστιν - θύμισε αντίστοιχα τον Γρηγόρη Φαράκο και τους «Πινκ Φλόιντ». Ομως, όταν η σύγκρουση είτε δεν υφίσταται είτε δεν καλύπτεται τηλεοπτικά τότε η επιλογή είναι να πάει στο «βουνό».

Η τηλεοπτική παρουσία ενός πολιτικού δεν σημαίνει κατ’ ανάγκη αλλοτρίωση. Η πολιτική επικοινωνία γίνεται με κώδικες, δεν υπάρχει άλλος τρόπος, και όχι με αναλύσεις. Αλλωστε, δεν υπάρχει ο «επαγγελματίας πολίτης» που κάθε πρωί θα ξεκοκαλίσει όλες -έστω τις σοβαρότερες- εφημερίδες, που θα διαβάσει πίσω από τα άρθρα ή μέσα στα καλύτερα blog και sites του κυβερνοχώρου ώστε αργά το απόγευμα να έχει ολοκληρωμένη εικόνα. Το πολιτικό στοίχημα λοιπόν είναι ποιος θα επιλέξει τους κώδικες επικοινωνίας με τον πολίτη. Ο πολιτικός ή το σκηνοθετημένο τηλεοπτικό περιβάλλον; Η απάντηση έχει τόση σημασία όσο έχει για τον καθένα από μας, άρα και για τον πολιτικό, ποιος φτιάχνει τη βιογραφία μας. Οι ίδιες επιλογές ή του τηλεσκηνοθέτη;

Ενα χαρακτηριστικό παράδειγμα επιτυχημένης χρήσης του τηλεοπτικού τοπίου από πολιτικό, ο Λ. Κουσούλης βρίσκει στη στάση του σημερινού πρωθυπουργού. Εχει διαμορφώσει την εικόνα όχι μόνο ότι απέχει από την τηλεοπτική σκηνοθεσία αλλά και ότι την αντιμάχεται. Οτι μιλάει μόνο όταν είναι απαραίτητο ή απολύτως αναγκαίο και ότι ο ίδιος εντάσσει το τηλεοπτικά σκηνοθετημένο περιβάλλον στους δικούς του σχεδιασμούς και όχι το αντίθετο.

Οι χαρισματικοί ηγέτες -αντίθετα απ’ ό,τι πιστεύεται- είναι πιο περιζήτητοι σήμερα απ’ ό,τι την εποχή του μπαλκονιού. Το μπαλκόνι απαιτούσε και πλήθος και μόνο μέσα από αυτό λειτουργούσε ο «ηγέτης». Αντίθετα, με την απουσία του πλήθους, όλο το βάρος στην τηλεόραση πέφτει στο πρόσωπο του πολιτικού. Και, επίσης, σε λεπτομέρειες από τις κινήσεις ή τις χειρονομίες του, όλες συντονισμένες στην ίδια κατεύθυνση: να (απο)δείξει ότι η εγγύηση για τον δημόσιο ρόλο του είναι η επιβεβαίωση των αρχών του στον ιδιωτικό του βίο. Οσο πιο διάφανος γίνεται ο πολιτικός τόσο περισσότερο κερδίζει πόντους ανεξάρτητα από την παρουσία ή μη του πολιτικού του λόγου. Είναι τότε που εγκαθίσταται η σχέση εμπιστοσύνης με τους ψηφοφόρους όχι στη βάση του προγράμματος ή των απόψεων, αλλά της ατομικής ηθικής, του προσωπικού παραδείγματος. Και τότε υπάρχει ο κίνδυνος εγκλωβισμού στο τηλεοπτικό lifestyle και - κυρίως σε μια ταυτότητα ξένη, μια βιογραφία α-πολιτική.