Πολιτικό παιχνίδι με τον εκλογικό νόμο

Τόσο οι αλλαγές που προωθεί η κυβέρνηση όσο και η πρόταση Παπανδρέου για το γερμανικό μοντέλο ενέχουν κομματικές σκοπιμότητες

Του Σταυρου Λυγερου

Οι εκλογές της 16ης Σεπτεμβρίου δεν ανέδειξαν μόνο κυβερνών κόμμα. Ανέδειξαν και πρόβλημα εκλογικού συστήματος. Κι αυτό, παρότι ο ισχύων νόμος Σκανδαλίδη είναι και σαφής και με πολιτική συνοχή. Με το άγχος της μικρής κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας, ο πρωθυπουργός έχει αναγγείλει ότι θα τον τροποποιήσει. Η πρώτη αλλαγή είναι ότι το πριμ στο πρώτο κόμμα θα αυξηθεί από 40 σε 50 έδρες. Και οι αναλογικά κατανεμόμενες έδρες θα μειωθούν από 260 σε 250. Το επιχείρημα είναι ότι η κυβέρνηση πρέπει να μη φοβάται ότι μπορεί να ανατραπεί από δύο-τρεις βουλευτές. Η δεύτερη αλλαγή αποπνέει μικροκομματική ιδιοτέλεια. Σε αντίθεση με τα ισχύοντα σήμερα, εάν την πρώτη θέση καταλάβει συνασπισμός κομμάτων δεν θα δικαιούται το πριμ των 50 εδρών! Αυτό μοιραία θα το πάρει το δεύτερο κόμμα, το οποίο, βεβαίως, και θα σχηματίσει κυβέρνηση! Το Μαξίμου σχεδιάζει αυτή την τροποποίηση, επειδή φοβάται το ενδεχόμενο συμμαχίας ΠΑΣΟΚ - ΣΥΡΙΖΑ. Η Νέα Δημοκρατία έχει όμορο κόμμα, αλλά δεν τίθεται θέμα κοινής εκλογικής καθόδου με τον ΛΑΟΣ. Κάτι τέτοιο θα ήταν πολιτικά δηλητηριώδες.

Την ώρα, που η κυβέρνηση σχεδιάζει βολικές γι' αυτήν τροποποιήσεις στο ισχύον, ο Γ. Παπανδρέου επέλεξε να υψώσει τη σημαία της ριζικής αλλαγής, προτείνοντας την υιοθέτηση μιας -απροσδιόριστης ακόμα- εκδοχής του γερμανικού μοντέλου. Μίλησε για 200 μονοεδρικές περιφέρειες και για κατανομή των υπολοίπων 100 εδρών σε ευρείες περιφέρειες (πόσες;) με λίστα.

Η συζήτηση αυτή είναι παλιά και έχει υποστηρικτές και στα δύο μεγάλα κόμματα. Το 1979, ο Ανδρέας Παπανδρέου είχε προτείνει ένα τέτοιο μεικτό σύστημα, υπέρ του οποίου υπάρχει και μία γενική θέση στο πρόγραμμα του ΠΑΣΟΚ. Σε ανύποπτο χρόνο έχουν, επίσης, εκφρασθεί θετικά ανώτατα «γαλάζια» στελέχη. Ο υπουργός Δικαιοσύνης Σ. Χατζηγάκης, μάλιστα, είχε αναπτύξει σοβαρά επιχειρήματα σε έρευνα της «Κ» το 1979.

Σύμφωνα με τον Γ. Παπανδρέου θετικά είχε μιλήσει για το γερμανικό μοντέλο και ο Κ. Καραμανλής τον Μάιο του 2006. Τώρα, το Μαξίμου εμφανίζεται διατεθειμένο να εμπλακεί σε μία τέτοια συζήτηση μόνο εάν προηγουμένως έχουν ψηφισθεί οι τροποποιήσεις που προωθεί στον ισχύοντα εκλογικό νόμο. Η τακτική του αυτή, όμως, είναι πολιτικά ευάλωτη. Εμφανίζει την κυβέρνηση να υπηρετεί μικροκομματικές σκοπιμότητες και επιτρέπει στον αντίπαλό της να αναλάβει την πρωτοβουλία των κινήσεων και να προβληθεί ως μεταρρυθμιστής.

Ο Γ. Παπανδρέου συνεχίζει να παίζει δυνατά το χαρτί της αυτονομίας του πολιτικού συστήματος, που τόσο συνέβαλε στην ενδοπαραταξιακή νίκη του. Ανεξαρτήτως των κινήτρων του, το ζήτημα της διαπλοκής είναι κρίσιμης σημασίας για το δημοκρατικό πολίτευμα. Κατά συνέπεια, ο Κ. Καραμανλής έχει μόνο να χάσει εάν εμφανισθεί ως υποστηρικτής του παρακμιακού «στάτους κβο».

Σύμφωνα με μία άποψη, η θέση υπέρ του γερμανικού μοντέλου είναι συνταγματικά μετέωρη, γιατί δεν μπορεί να υπάρξει εκλογική περιφέρεια μικρότερη από τον δήμο. Κατά συνέπεια, δεν τίθεται θέμα άμεσης καθιέρωσης μονοεδρικών. Η άλλη άποψη, όμως, θεωρεί ότι δεν υπάρχει συνταγματικό εμπόδιο. Απλώς, η κατάτμηση είναι τεχνικά δύσκολη και εμπεριέχει τον κίνδυνο μικροκομματικών μαγειρεμάτων. Η σχετική συζήτηση, πάντως, δεν είναι άνευ νοήματος. Το βασικό μειονέκτημα του ισχύοντος εκλογικού συστήματος είναι ότι δεν δρομολογεί νέα δεδομένα. Αντιθέτως, η καθιέρωση μονοεδρικών σε συνδυασμό με τη λίστα στις ευρείες περιφέρειες θα άλλαζαν τους κανόνες του παιχνιδιού και ενδεχομένως θα τροφοδοτούσαν μία νέα δυναμική.

Αναμφίβολα, πρέπει να περιορισθούν οι απρόσωπες σχέσεις υποψηφίου - ψηφοφόρου, οι μεγάλες εκλογικές δαπάνες και η εξάρτηση του υποψηφίου από τα ΜΜΕ. Η κατάτμηση της γιγαντιαίας Β΄ Αθηνών κι ορισμένων ακόμα μεγάλων περιφερειών θα ήταν ένα σημαντικό βήμα, που μπορεί να γίνει και με το ισχύον εκλογικό σύστημα.

Τα ανωτέρω μειονεκτήματα συρρικνώνονται στις μονοεδρικές. Αναδύονται, όμως, άλλα. Η σχέση υποψηφίου - ψηφοφόρου θα είναι περισσότερο πελατειακή παρά πολιτική. Λόγω των προβλημάτων του κρατικού μηχανισμού, ο βουλευτής, επειδή έχει ανάγκη κάθε ψήφο, θα κινδυνεύσει να μετατραπεί σε διεκπεραιωτή προσωπικών υποθέσεων.

Ο Γ. Παπανδρέου μιλάει για γερμανικό μοντέλο, αλλά δεν έχει δώσει κρίσιμες διευκρινίσεις. Εάν δεν προβλέπεται εξομάλυνση (όσες έδρες χάνουν τα μικρά κόμματα στις μονοεδρικές τις παίρνουν κατά προτεραιότητα στις ευρείες περιφέρειες) το σύστημα θα είναι σε μεγάλο βαθμό πλειοψηφικό. Εάν πάλι προβλέπεται πλήρης εξομάλυνση, το σύστημα θα είναι τελικώς αναλογικό. Αυτό σημαίνει ότι θα χρειασθούν κυβερνητικές συνεργασίες, δυνατότητα που σήμερα τουλάχιστον δεν φαίνεται να υπάρχει στην Ελλάδα. Εάν τα δύο μεγάλα κόμματα συμφωνούν ότι υπάρχει ανάγκη για σταθερές κυβερνήσεις, πρέπει να προβλεφθεί ειδική ρύθμιση για μερική εξομάλυνση.

Δεν έχει διευκρινισθεί, επίσης, εάν στις μονοεδρικές θα είναι ένας ή περισσότεροι υποψήφιοι από κάθε κόμμα. Και βεβαίως πώς θα επιλέγονται οι υποψήφιοι όχι μόνο στις μονοεδρικές, αλλά και στις ευρείες περιφέρειες, όπου θα ισχύει η λίστα. Η λίστα μπορεί να περιορίζει τη Σκύλα της εξάρτησης των βουλευτών από τα συμφέροντα και τα ΜΜΕ, αλλά γιγαντώνει τη Χάρυβδη του αρχηγισμού. Κι αυτό, γιατί ανεξάρτητα από τις ρητορείες, η εσωκομματική δημοκρατία παραμένει ζητούμενο.

Ο Ευ. Βενιζέλος το έθεσε, ζητώντας, επίσης, τα οικονομικά των κομμάτων να είναι υπό τον έλεγχο του Ελεγκτικού Συνεδρίου. Λόγω της συγκυρίας, όμως, η παρέμβασή του ερμηνεύθηκε αποκλειστικά με όρους εσωκομματικής σκοπιμότητας και έχασε την ουσία της. Ηταν αναπόφευκτο. Μετά την ήττα του, δεν μπορεί να συμπεριφέρεται όπως πριν. Θα είναι και προς το συμφέρον του να τηρήσει μια απόσταση από την πρώτη γραμμή.

Το μείζον ζήτημα, όμως, δεν είναι η στάση του Ευ. Βενιζέλου. Είναι ο τρόπος, με τον οποίον ο Γ. Παπανδρέου θα αναπτύξει την εκστρατεία του υπέρ του γερμανικού μοντέλου. Τον ευνοεί το γεγονός ότι το πολιτικό σύστημα έχει βαλτώσει και η ανανέωσή του θεωρείται ζωτική ανάγκη. Για να στριμώξει την κυβέρνηση και να αποκομίσει πολιτικά οφέλη, όμως, πρέπει η πρότασή του να αξιολογηθεί ως ζωογόνος τομή. Και για να συμβεί αυτό, πρέπει να συγκεκριμενοποιηθεί.