Η αλήθεια είναι ότι η εξέλιξη αυτή δεν είναι η καλύτερη για έναν επί οκταετία πρωθυπουργό και πρόεδρο του Κινήματος. Η πορεία του Κ. Σημίτη προς την κορυφή, άλλωστε, ήταν ένας σκληρός μαραθώνιος. Και μόνο το γεγονός ότι παρέμεινε για πάνω από 20 χρόνια στα ανώτατα κλιμάκια ενός κόμματος, που ο ίδιος θεωρούσε πως δεν τον εξέφραζε, καταδεικνύει ότι πρόκειται για ένα σκληροτράχηλο και στοχοπροσηλωμένο άτομο. Μπορεί να ένιωθε συχνά αποστροφή και για το κόμμα του και για τους συντρόφους του, αλλά είχε διαβλέψει σωστά ότι το «πράσινο» όχημα οδηγούσε στην εξουσία. Γι’ αυτό κι όταν ξέσπασε η μεγάλη εσωκομματική κρίση της πρώτης περιόδου του ΠΑΣΟΚ, ο ίδιος εμμέσως πλην σαφώς εγκατέλειψε τους συντρόφους του της Δημοκρατικής Αμυνας.

Αναμφίβολα, η μακρά πορεία του σ’ ένα περιβάλλον, εντός του οποίου ο ίδιος δεν ένιωθε και πολύ άνετα, επικαθόρισε και την ψυχολογία και τη συμπεριφορά του. Εάν από τη φύση του ήταν συγκρατημένος και εσωστρεφής, η θητεία του στο ΠΑΣΟΚ τον κατέστησε κρυψίνοα. Πρέπει, ωστόσο, να του αναγνωριστεί ότι, παρά τους κατά καιρούς ελιγμούς του, παρέμεινε φορέας πολιτικών αντιλήψεων και δεν εξέπεσε στην κατηγορία των «πολιτικών υπαλλήλων». Και μάλιστα, με τον τρόπο του κατά βάση παρέμεινε συνεπής με τις αντιλήψεις του.

Η μετάβαση του Κ. Σημίτη από την κατάσταση του πολιτικά ιδιόρρυθμου στην κατάσταση του εσωκομματικού αμφισβητία άρχισε το 1987–88, αμέσως μετά την παραίτησή του από το υπουργείο Εθνικής Οικονομίας. Ηταν το βήμα, με το οποίο ενέταξε τον εαυτό του στη χορεία των δελφίνων.

Η κριτική του προς τον Α. Παπανδρέου, δειλή αλλά συνεπής, εντεινόταν όταν οι συνθήκες το επέτρεπαν και υποχωρούσε όταν η θερμοκρασία ανέβαινε. Η τακτική Σημίτη ήταν απλή στη σύλληψη και έμοιαζε με σχοινοβασία: Αμφισβητούσε τον αρχηγό του και επέκτεινε την κριτική του σε πτυχές της κυβερνητικής πολιτικής για να ανεβάζει τις μετοχές του στην κοινωνία. Δεν ακολούθησε, όμως, ποτέ γραμμή μετωπικής σύγκρουσης.

Εάν ο ιδρυτής τον έδιωχνε από το ΠΑΣΟΚ θα έπρεπε να δοκιμάσει την τύχη του στην πολιτική σκηνή με τις δικές του δυνάμεις. Κι αυτό δεν το ήθελε με τίποτα, προφανώς, επειδή γνώριζε τις συνέπειες. Με άλλα λόγια, έπαιζε στο όριο. Ο Κ. Σημίτης δεν διεγράφη για δύο λόγους: Πρώτον, ο Α. Παπανδρέου διαφωνούσε μαζί του και τον αντιπαθούσε, αλλά τον θεωρούσε εκφραστή ενός ρεύματος και ως τέτοιον τον ανεχόταν. Και δεύτερον, γιατί σε κρίσιμες στιγμές οι Γ. Γεννηματάς, Κ. Λαλιώτης και Α. Τσοχατζόπουλος παρενέβησαν κατευναστικά στον αρχηγό για να αποτρέψουν τη λήψη πειθαρχικών μέτρων.

Η εκλογή του Κ. Σημίτη οφείλεται σε πολύ μεγάλο βαθμό στο γεγονός ότι στο διάστημα 1994–95 ο ασθενής Α. Παπανδρέου, ανεχόμενος τα καμώματα της συζύγου του Δήμητρας, είχε προκαλέσει βάναυσα την κοινή γνώμη. Με τον τρόπο αυτό, είχε κατ’ αντιδιαστολή αναγορεύσει τον εσωκομματικό αντίπαλό του σε λυτρωτική λύση. Τα ΜΜΕ είχαν φιλοτεχνήσει συστηματικά και επίμονα το πορτρέτο του σοβαρού καθηγητή και αποτελεσματικού διαχειριστή.

Ως ηγέτης, ο Κ. Σημίτης αντιμετώπισε τα στελέχη με λογική φατρίας και όχι με αξιοκρατικά κριτήρια. Στην πραγματικότητα, δεν μπόρεσε ποτέ να υπερβεί τον ρόλο του ομαδάρχη, να αρθεί στο ύψος του αξιώματός του και να συμπεριφερθεί ως πρόεδρος όλου του ΠΑΣΟΚ. Οι αιτίες που τον εξώθησαν στο περιθώριο είναι οι ίδιες που τον εκτόξευσαν στην ηγεσία. Το 1996, κέρδισε την εσωκομματική μάχη, λόγω δημοσκοπήσεων, επειδή το ΠΑΣΟΚ θεωρούσε ότι αυτός ήταν ο νικηφόρος. Το 2003, το ίδιο κόμμα αξιωματούχων τον θεώρησε παράγοντα ήττας. Και τον πίεσε εμμέσως πλην σαφώς να δρομολογήσει τη διαδοχή του. Εάν υποχώρησε δεν το έκανε τόσο επειδή πιέστηκε, όσο επειδή δεν ήθελε να πιει το πικρό ποτήρι της εκλογικής πανωλεθρίας.

Ο τρόπος που μεθόδευσε τη διαδοχή του είναι αποκαλυπτικός μιας νοοτροπίας. Προώθησε με ανακτορικό τρόπο τον Γ. Παπανδρέου στην προεδρία, δίνοντάς του το «δακτυλίδι». Δεν ήταν μόνο ότι τον είχε στηρίξει το 1996 στην κρίσιμη μάχη της διαδοχής. Ηταν κυρίως το γεγονός ότι ο πρωτότοκος του ιδρυτή ήταν μακράν το δημοφιλέστερο στέλεχος του ΠΑΣΟΚ.

Ο θάνατος του πατέρα κατά μια τραγική ειρωνεία λειτούργησε σαν εφαλτήριο για την πολιτική απογείωση του υιού. Αν και ο Γιώργος δεν ήταν κι ούτε παρουσιαζόταν σαν πολιτική προέκταση του Ανδρέα, η πολιτική κληρονομιά των Παπανδρέου πέρασε σε αυτόν μ’ έναν αδιόρατο αλλά πολύ αποτελεσματικό τρόπο. Φωτισμένος από την αρχέγονη ακτινοβολία της «δυναστείας», μέσα σε ελάχιστο χρόνο, ο «Γιωργάκης» απέκτησε στα μάτια της κοινωνίας ανάστημα πολιτικού πρωταγωνιστή. Δεν ήταν πια ο «αδύναμος πρίγκιπας», αλλά ο κληρονόμος.

Σημαντικό ρόλο για τη μεθόδευση της διαδοχής έπαιξε και το γεγονός ότι ο Κ. Σημίτης θεωρούσε πως με τον Γ. Παπανδρέου το ΠAΣOK δεν θα απομακρυνόταν από τον δρόμο στον οποίο ο ίδιος το είχε στρέψει. Ο διάδοχος δεν επρόκειτο να αναζητήσει μια σύγχρονη εκδοχή της ανδρεοπαπανδρεϊκής πολιτικής. Mε άλλα λόγια, προωθώντας τον υιό, έθαβε οριστικά την ιδεολογική κληρονομιά του πατέρα. H διαδοχή, λοιπόν, ήταν περισσότερο συνέχεια παρά τομή.

Πολύ σύντομα φάνηκε ότι στις σχέσεις των δύο άρχισαν να συσσωρεύονται νέφη. Ο Κ. Σημίτης ασκούσε ασφυκτικές πιέσεις στον νέο αρχηγό να γίνει απολογητής των πεπραγμένων της οκταετίας, όταν η λαϊκή ετυμηγορία και η γνώμη των πολιτών ήταν προς την αντίθετη κατεύθυνση. Εκτός αυτού, ο πρώην πρωθυπουργός θα ήθελε ο διάδοχός του να τον συμβουλεύεται συστηματικά.

Το βιβλίο «Πολιτική για μια δημιουργική Ελλάδα» και η ομιλία του συγγραφέα στην εκδήλωση παρουσίασής του, το φθινόπωρο 2005, ήταν ένα εκκωφαντικό πολιτικό παρών. Ο Κ. Σημίτης δεν μεθόδευε την επιστροφή του στην ηγεσία του ΠΑΣΟΚ. Ηθελε, όμως, να επηρεάζει άμεσα τη χάραξη της πολιτικής γραμμής, αλλά και να κατοχυρώσει ρόλο στις εσωκομματικές εξελίξεις.

Η διάλεξη του πρώην πρωθυπουργού στην ειδική εκδήλωση του ΟΠΕΚ τον Ιανουάριο 2007 δεν ήταν μόνο μια κριτική στο πολιτικό σύστημα. Ηταν και μια έμμεση κριτική στον τρόπο που ο Γ. Παπανδρέου διευθύνει πολιτικά το ΠΑΣΟΚ. Εκείνη τη φορά κεντρικός στόχος του δεν ήταν, όπως τις προηγούμενες, να υπερασπίσει τα πεπραγμένα της πρωθυπουργικής θητείας του. Ηταν να στείλει το μήνυμα ότι διαθέτει λύσεις για τα προβλήματα της χώρας σε μια εποχή που ο διάδοχός του εμφανιζόταν αναποτελεσματικός, χωρίς πολιτική στρατηγική και προγραμματικό λόγο.

Μετά την εκλογική ήττα του Σεπτεμβρίου 2007, ο Κ. Σημίτης στήριξε αποφασιστικά τον Ευ. Βενιζέλο. Το γεγονός, μάλιστα, ότι ο υποψήφιος για την προεδρία πήγε την επομένη των εκλογών να «φιλήσει το χέρι» του πρώην πρωθυπουργού τον ταύτισε με τον Σημιτισμό. Αυτός ήταν ένας από τους βασικούς λόγους που έχασε τη μάχη για την προεδρία.

Η μεγάλη αντίφαση του «ιστορικού ΠΑΣΟΚ» είναι ότι όρθωσε το ανάστημά του για να υπερασπίσει τον Γ. Παπανδρέου, με τον οποίον έχει ελάχιστη σχέση στο ιδεολογικοπολιτικό επίπεδο. Μέσω αυτού, όμως, πήρε μια καθυστερημένη εκδίκηση από τον Σημιτισμό, υποστηρίζοντας ένα όνομα και όχι έναν ηγέτη, τον εκπρόσωπο μιας πολιτικής δυναστείας κι όχι τον εκφραστή μιας πολιτικής στρατηγικής. Ετσι εξηγείται το γεγονός ότι ένας μεγάλος αριθμός στελεχών και μελών υποστήριξε τόσο σθεναρά τον ηττημένο αρχηγό, ενώ τον θεωρούσε όχι μόνον ιδεολογικοπολιτικά διαφορετικό, αλλά και ακατάλληλο για ηγέτη.

Από εκεί και πέρα, οι σχέσεις του σημερινού προέδρου με τον προηγούμενο πέρασαν οριστικά στη ζώνη της αντιπαλότητας. Η ρήξη αυτών των ημερών μπορεί να μην ήταν προδιαγεγραμμένη, αλλά το κλίμα ήταν έτοιμο για μια τέτοια εξέλιξη.