Του Σταυρου Λυγερου

Αν και απέχουμε μήνες μέχρι την τυπική έναρξη των διαδικασιών για την συνταγματική αναθεώρηση, αυτή έχει ήδη εγκατασταθεί για τα καλά στην πολιτική ατζέντα, διαμορφώνοντας κλίμα και επηρεάζοντας τον συσχετισμό δυνάμεων. Είναι προφανές ότι η επιλογή του πρωθυπουργού να εγείρει το θέμα στη συζήτηση για τον προϋπολογισμό εξυπηρέτησε αμιγώς επικοινωνιακές ανάγκες. Για την ακρίβεια, απέσπασε εν μέρει την προσοχή της κοινής γνώμης από δυσμενή για την κυβέρνηση μέτωπα, στρέφοντας τους προβολείς σε άλλη κατεύθυνση.

Το άνοιγμα της συζήτησης για την αναθεώρηση, όμως, κατά μία έννοια ανοίγει τον ασκό του Αιόλου. Μπορεί να μην έχουμε θυελλώδεις ανέμους, αλλά η ενότητα του πολιτικού λόγου και των δύο μεγάλων κομμάτων δοκιμάζεται κι αναμένεται να δοκιμασθεί περισσότερο τους επόμενους μήνες. Αυτό μπορεί να ενοχλεί τις ηγεσίες, αλλά δεν είναι καθόλου κακό. Από τη φύση της, άλλωστε, αυτή η διαδικασία δεν προσφέρεται για επίδειξη κομματικής πειθαρχίας. Αντιθέτως, για να είναι καρποφόρα προϋποθέτει τη δυνατότητα να ανθίσουν όλα τα λουλούδια. Ο κάθε βουλευτής να διατυπώσει ελεύθερα τις προτάσεις του, αφού είναι μάλλον απίθανο να του επιτραπεί να ψηφίσει κατά συνείδηση.

Για να θέσει υπό έλεγχο την κατάσταση στο «γαλάζιο στρατόπεδο», ο Κ. Καραμανλής έσπευσε στη σύνοδο της Κ.Ο. την περασμένη Τρίτη να οριοθετήσει τις κυβερνητικές προθέσεις. Η κίνησή του αυτή, ωστόσο, δεν αναμένεται να αναχαιτίσει τον ποταμό προτάσεων, που πέφτουν στο τραπέζι από τους βουλευτές της Ν.Δ.. Το φάσμα τους είναι ευρύτατο, αλλά αυτές που προβληματίζουν το Μέγαρο Μαξίμου είναι εκείνες, οι οποίες ενδέχεται να διχάσουν το κυβερνών κόμμα.

Στην αντίπερα όχθη, η εικόνα είναι ακόμα πιο θολή. Ο Γ. Παπανδρέου υποτίμησε την πολιτική εμβέλεια της πρωτοβουλίας του αντιπάλου του. Προφανώς, θεώρησε ότι ο πρωθυπουργός προανήγγειλε την αναθεώρηση τον Δεκέμβριο για επικοινωνιακούς λόγους, με σκοπό να επανέλθει την άνοιξη, όταν θα ήταν θεσμικά δυνατή η έναρξη της κοινοβουλευτικής διαδικασίας. Γι’ αυτό και η κριτική του ΠΑΣΟΚ παρέμεινε μόνο σ’ αυτό το επίπεδο.

Ο Κ. Καραμανλής, όμως, έπραξε αλλιώς. Πραγματοποιώντας συνάντηση με τον Πρόεδρο Δημοκρατίας και με τον αρχηγό της αξιωματικής αντιπολίτευσης, προκειμένου να τους ενημερώσει για τις προθέσεις του, έδωσε συνέχεια στην πρωτοβουλία του και κατάφερε να κρατήσει το θέμα στην πρώτη γραμμή της δημοσιότητας. Με την ομιλία του στην Κ.Ο., μάλιστα, έθεσε το πλαίσιο, εμφανιζόμενος σαν κυβερνήτης που ξέρει τι θέλει και το προωθεί με αποφασιστικότητα.

Αντιθέτως, στο «πράσινο στρατόπεδο» είναι ορατή διά γυμνού οφθαλμού η αμηχανία, λόγω ανετοιμότητας. Οταν στη Χαριλάου Τρικούπη συνειδητοποίησαν πως το παιχνίδι αυτό θα παιχθεί πολιτικά πριν αρχίσουν οι θεσμικές διαδικασίες, υποχρεώθηκαν να πουν κάτι περισσότερο από την κριτική περί πυροτεχνήματος και προσπάθειας αποπροσανατολισμού. Ο Γ. Παπανδρέου δήλωσε ότι είναι «αντίθετος σε μια μικροκομματική αναθεώρηση μικρής εμβέλειας» κι ότι το κόμμα του επιθυμεί η αναθεώρηση να είναι τολμηρή.

Είναι αλήθεια ότι το ΠΑΣΟΚ έχει μεγάλη άνεση χρόνου για να καταθέσει τις απόψεις του. Υπάρχει, όμως, και το παιχνίδι των πολιτικών εντυπώσεων. Και σ’ αυτό το επίπεδο αναμφισβήτητος νικητής μέχρι στιγμής είναι ο πρωθυπουργός. Οταν καταθέτει μια δέσμη προτάσεων, δεν είναι αρκετή η δήλωση πως η αναθεώρηση πρέπει να γίνει «για τον πολίτη και όχι για τις δημοσκοπήσεις». Εστω κι αν κατά βάση ο Γ. Παπανδρέου έχει δίκιο στην επισήμανσή του ότι το ισχύον Σύνταγμα δεν αποτρέπει καμία κυβέρνηση από το να ασκεί σωστές πολιτικές.

Πέρα απ’ αυτά, η συζήτηση για την αναθεώρηση πυροδότησε την εκδήλωση της υποβόσκουσας αμφισβήτησης του Γ. Παπανδρέου. Ενώ αυτός είχε συστήσει στους βουλευτές του να μην σπεύσουν να εμπλακούν σε πρόχειρες συζητήσεις για τη συνταγματική αναθεώρηση, ο Ευ. Βενιζέλος εξέδωσε μακροσκελή ανακοίνωση, με την οποία απάντησε σημείο προς σημείο στις προτάσεις Καραμανλή. Με την ενέργειά του αυτή προκατέλαβε όχι μόνο τον αρμόδιο Θ. Πάγκαλο, αλλά κατά μία έννοια και συνολικά το κόμμα του.

Η συνταγματική αναθεώρηση εκ των πραγμάτων αναμιγνύεται και στην ευρύτερη πολιτική αντιπαράθεση για την εξουσία και στα εσωκομματικά παιχνίδια. Οπως, μάλιστα, προκύπτει από τις μέχρι τώρα αντιδράσεις, η σχετική συζήτηση θα φέρει στην επιφάνεια ζητήματα, τα οποία προκαλούν σημαντικές διαφωνίες και στα δύο μεγάλα κόμματα. Είναι δε προφανές ότι το καθένα απ’ αυτά θα φροντίσει μεταξύ των άλλων να φέρει στο τραπέζι και ζητήματα, που διχάζουν το άλλο.

Μέσα σε αυτό το κλίμα, δεν είναι καθόλου σίγουρο ότι η σχετική διαδικασία θα αγγίξει τα μείζονα και θα δώσει ριζοσπαστικές λύσεις. Οι δύο μεγάλες παρατάξεις θα υποχρεωθούν τελικώς να βρουν κάποιους κοινούς τόπους, αλλά είναι αμφίβολο εάν η σύγκλιση θα έχει το αναγκαίο εύρος για να απαλλάξει τον δημόσιο βίο από «βαρίδια» και να ανοίξει νέους δρόμους.

Το γεγονός, πάντως, ότι άρχισε ήδη η προετοιμασία της συνταγματικής αναθεώρησης πριν ακόμα κλείσει η προβλεπόμενη πενταετία από την ολοκλήρωση εκείνης του 2001 (6 Απριλίου), αποτελεί σαφή ένδειξη ανωριμότητας του πολιτικού συστήματος. Το χειρότερο είναι ότι επί της ουσίας πρόκειται για επιβεβλημένο βήμα. Εκτός των άλλων και επειδή πρέπει να διορθώσει κραυγαλέα σφάλματα της προηγούμενης, όπως π.χ. η γενική απαγόρευση στους βουλευτές να ασκούν επάγγελμα και η αποτυχημένη προσπάθεια να μην ελέγχουν τα ΜΜΕ επιχειρηματίες, οι οποίοι έχουν συναλλαγές με το κράτος.

Στην πραγματικότητα, βεβαίως, το μείζον πρόβλημα εντοπίζεται στην υφέρπουσα πολιτική κρίση κι όχι στο Σύνταγμα. Υπενθυμίζουμε ότι στο ερώτημα ποια κυβέρνηση είναι καλύτερη για τη χώρα, ο μεγάλος νικητής –σύμφωνα με την τελευταία δημοσκόπηση της VPRC και του ΣΚΑΪ– είναι το «κόμμα» της απόρριψης. Το 33% προτιμά «γαλάζια» κυβέρνηση, το 15% «πράσινη» και το 38% καμία από τις δύο.

Μ’ αυτήν την έννοια, καμία αναθεώρηση δεν είναι αρκετή από μόνη της για να επιλύσει αυτήν την κρίση. Εάν, όμως, καθαρίσει το έδαφος από εμπόδια και ανοίξει τον δρόμο σε λειτουργικές λύσεις, θα μπορέσει να συμβάλει στη διαμόρφωση των προϋποθέσεων για μια δημιουργική υπέρβαση. Προϋπόθεση για να συμβεί αυτό, όμως, είναι η διαδικασία να μην εκφυλισθεί σ’ ένα ακόμα μέτωπο μικροκομματικής αντιπαράθεσης.