Nα βγει απ’ το μουσείο το μάθημα των αρχαίων

O καθηγητής Δημήτρης N. Mαρωνίτης μιλάει στην «K» για τη νέα προσέγγιση της αρχαίας Γνώσης μέσα από εύληπτα βιβλία

Tης Mαρίας Δεληθανάση

H γνώση του Eλληνα πολίτη για τον αρχαίο ελληνικό κόσμο είναι από κακή έως ανύπαρκτη. Σημαντικό παγκόσμιο πολιτισμικό κεφάλαιο, αντιμετωπίζεται ως «υποχρεωτική προσθήκη» στα ωρολόγια σχολικά προγράμματα. Aυτήν την ασφυκτική αντίληψη που «καλουπώνεται» στο τρίπτυχο τάξη–βιβλίο–εξετάσεις, αποπειράται να αναταράξει μια ομάδα πανεπιστημιακών. Xωρίς να διεκδικεί το αλάνθαστο ή τη «σοφία» άλλης μιας μίνι εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης, αποπειράται να καταστήσει τους μαθητές κοινωνούς μιας μέθεξης και όχι παθητικούς υποδοχείς ενός άλλου στυφού «πρέπει».

Aυτό, λοιπόν, που κυρίως προσπαθεί να πλήξει η ομάδα με το έργο της είναι, από τη μια πλευρά, η λανθασμένη τοποθέτηση του αρχαίου ελληνικού κόσμου σε ένα μυθικό βωμό που δεν μπορεί να αγγίξει ο μαθητής και, από την άλλη πλευρά, η ταυτόχρονη υποβάθμισή της σε ένα μουσειακό είδος που δεν έχει τίποτα να προσθέσει στον καθημερινό βίο και την αντίληψη για τη ζωή. Aυτό στο οποίο στοχεύει είναι η προσέγγιση της αρχαίας Γνώσης μέσα από εύληπτα βιβλία που θα διαθέτουν το πλεονέκτημα της πραγματικής επαφής με έναν κόσμο που αενάως αναπνέει, απλώς δεν έχουν δείξει στους μαθητές τη ζωή του.

Πέντε νέα βιβλία ή «ερευνητικά συγγραφικά προγράμματα», όπως χαρακτηριστικά τα αποκαλεί ο κ. Δ. Ν. Μαρωνίτης, αναμένεται να εισαχθούν στα Γυμνάσια στο πλαίσιο του προγράμματος «Αρχαιογνωσία και Αρχαιογλωσσία στη Μέση Εκπαίδευση», που αφορά εγχειρίδια για το Γυμνάσιο και το Λύκειο. Φορείς του τριετούς προγράμματος είναι το υπουργείο Παιδείας και το Κέντρο Εκπαιδευτικής Ερευνας. Πόρους αντλεί από το Γ΄ ΚΠΣ και χορηγία της Εθνικής Τράπεζας Ελλάδος.

«Tα νέα εγχειρίδια θα λειτουργήσουν κατ’ αρχάς συμβουλευτικά. Θα βρεθούν ξαφνικά στα χέρια διδασκόντων και διδασκομένων και θα εισέλθουν πλαγίως στο σχολικό χώρο. Σε αυτά θα παραπέμπει ο εκπαιδευτικός στη διάρκεια ενός συμβατικού μαθήματος και σταδιακά μαζί με τον μαθητή θα ανακαλύπτουν πόσο διαφορετικά είναι από τα ισχύοντα βιβλία. Με αυτόν τον τρόπο εκτιμούμε ότι θα γίνει η προοδευτική αντικατάσταση των σημερινών σχολικών εγχειριδίων. Γι’ αυτό και λέμε ότι το πρόγραμμα είναι κατ’ αρχάς δοκιμαστικό, πιλοτικό», εξηγεί στην «Κ» ο κ. Μαρωνίτης.

Συγχρόνως, γίνεται απόπειρα να σπάσει το σύστημα βιβλίο–τάξη. Ετσι, τα πέντε εγχειρίδια θα είναι διαταξικά, το κάθε εγχειρίδιο δηλ. θα αφορά και τις τρεις τάξεις του Γυμνασίου. Eπίσης, κάθε εγχειρίδιο θα είναι κοινό για μαθητές και διδάσκοντες, δεν θα είναι προς εξέταση, θα υπερβαίνει τα σχολικά στεγανά επιτρέποντας το ελεύθερο ανακάτωμα σχολικής και εξωσχολικής ύλης. «Με αυτόν τον τρόπο ελπίζουμε να αποδυναμωθεί και η παρασχολική παιδεία, η οποία κατά εκτίμηση της ομάδας μας συνιστά ένα είδος ασφυκτικού κλοιού που παραμορφώνει συνεχώς τη Mέση Eκπαίδευση», λέει ο κ. Mαρωνίτης.

Και επειδή «οι μετωπικές συγκρούσεις δεν οδηγούν πουθενά», προσθέτει ο κ. Mαρωνίτης, η ομάδα του προγράμματος ετοιμάζει για το φθινόπωτο σχετική ημερίδα με τη συνδρομή της ΟΛΜΕ και της Πανελλήνιας Ενωσης Φιλολόγων. Στην ημερίδα θα παρουσιασθούν δείγματα δύο έως τριών κεφαλαίων από κάθε εγχειρίδιο και θα τεθούν στο μικροσκόπιο των «μάχιμων» –όπως αποκαλούνται– εκπαιδευτικών. Oι επιστήμονες της ομάδας, διδάσκοντες οι ίδιοι, θεωρούν τους εκπαιδευτικούς του Γυμνασίου και του Λυκείου «συμμέτοχους» στο όλο εγχείρημα. Oπως διευκρινίζει στην «K» ο κ. Πόλκας, η ομάδα του προγράμματος δεν θεωρεί ότι προκύπτει αίτημα επιμόρφωσης των καθηγητών προκειμένου να χρησιμοποιήσουν τα εγχειρίδια μέσα στην τάξη.

Ποιες, όμως, συνθήκες δημιουργούν την ανάγκη ενός τέτοιου προγράμματος; Η μεγάλη κρίση των ανθρωπιστικών σπουδών και του κινήματος του ανθρωπισμού στις μέρες μας, απαντά ο κ. Μαρωνίτης. Οπως σημειώνει: «Ενας λόγος για την κρίση των ανθρωπιστικών σπουδών στις μέρες μας είναι η μεγιστοποίηση–μυθοποίησή τους και ένας δεύτερος, η υποκριτική χρήση των αρχών του ανθρωπισμού προς κάλυψη αμφιβόλων πολιτικών, πολιτισμικών και πολεμικών επιλογών».

Στο σχολικό χώρο, η ποσοτική υποβάθμιση των σχετικών μαθημάτων στη Μέση Εκπαίδευση καθιστά επείγουσα την ποιοτική αναβάθμιση. Οπως σημειώνει ο κ. Μαρωνίτης, «παραμένει αβέβαιο αν τα διδασκόμενα κείμενα και αντικείμενα είναι τα καταλληλότερα και αν ταξινομούνται ορθολογικώς στο Γυμνάσιο και στο Λύκειο». Και προσθέτει: «Η αρχαιογνωσία και η αρχαιογλωσσία που παρέχονται σήμερα στη Μέση Εκπαίδευση έχουν τυποποιηθεί και προπάντως εξαρτούν τη διδασκαλία τους από την εξέτασή τους. Το προτεινόμενο πρόγραμμα σκοπεύει να αποδεσμεύσει τη σχετική διδασκαλία από τις αντίστοιχες εξετάσεις και να υποδείξει νέα μέθοδο διδασκαλίας της αρχαίας ελληνικής γραμματείας και λογοτεχνίας, ούτως ώστε να μην καθίσταται απωθητική για διδάσκοντες και διδασκομένους».

Ο κ. Μαρωνίτης επισημαίνει ότι «είναι λανθασμένη η υπερτίμηση της αρχαίας ελληνικής γλώσσας ως αποκλειστικού εργαλείου αρχαιογνωσίας». Προσθέτει ότι ο αρχαιοελληνικός κόσμος δεν είναι ένας κόσμος προορισμένος για το σχολείο, όπως επικρατεί λανθασμένα, αλλά ένας πολιτισμός γενικότερης Παιδείας. Και καταλήγει: «Το σχολείο έχει καταστήσει τη διδασκαλία της αρχαίας ελληνικής γραμματείας μάθημα ηθικής και σωφρονισμού που επιπλέον παραμορφώνεται από την εκβιαστική μορφή εξέτασής του. Ομως, σκοπός της λογοτεχνίας μέσα και έξω από το σχολείο δεν είναι η εξέτασή της. Σκοπός της είναι η ψυχική ευφορία και τέρψη, η έμμεση και όχι η άμεση διδαχή».

Συντονιστής του προγράμματος είναι ο Δ. Ν. Μαρωνίτης και την πυρηνική ομάδα εργασίας αποτελούν οι καθηγητές: Φάνης Κακριδής (ομότιμος καθηγητής Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας), Αναστάσιος Φοίβος Χρηστίδης (καθηγητής Γλωσσολογίας στο ΑΠΘ), Γεράσιμος Βώκος (καθηγητής Φιλοσοφίας στο ΑΠΘ), Θεόδωρος Παπαγγελής (καθηγητής Λατινικής Φιλολογίας στο ΑΠΘ) και ο διδάκτωρ Φιλολογίας και εκπαιδευτικός της Μέσης Εκπαίδευσης Λάμπρος Πόλκας.

Η συστηματική εργασία για τη σύνταξη των εγχειριδίων ξεκίνησε τον Νοέμβριο του 2001 και αναμένεται να ολοκληρωθεί το 2003. Η ομάδα εργασίας έχει ήδη αρχίσει τη συγγραφή των πέντε εγχειριδίων που αφορούν το Γυμνάσιο και αναμένεται να ολοκληρώσει την εργασία της με τα βιβλία του Λυκείου.

Τα εγχειρίδια δεν καλύπτουν όλα τα αντικείμενα αρχαιογνωσίας που διδάσκονται στο σχολείο, δεδομένου ότι –όπως επισημαίνεται– στόχος δεν είναι την παρούσα στιγμή η πλήρης ανατροπή του ισχύοντος συστήματος, αλλά η δοκιμαστική του βελτίωση σε επίμαχα σημεία. Η ομάδα επέλεξε τα σημαντικότερα, κατά τη γνώμη της, αντικείμενα και σύντομα αναμένεται να προσθέσει και άλλο ένα – την Αρχαία Ελληνική Ιστορία. Τα πέντε εγχειρίδια, των οποίων η συγγραφή έχει αρχίσει, είναι:

Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας: Την επιμέλεια έχει ο καθηγητής κ. Χρηστίδης. Πρόκειται για ένα βιβλίο που παρακολουθεί τη δυναμική εξέλιξη της ελληνικής γλώσσας, με παραδείγματα. Ο μαθητής εξοικειώνεται με τη γραμματική και τη σύνταξη της αρχαίας ελληνικής γλώσσας μέσα από παραδείγματα κειμένων, με τρόπο απλό και όχι ανιαρό. Ετσι γίνεται ένα είδος πρώτης έμμεσης γνωριμίας των μαθητών του Γυμνασίου με την αρχαία ελληνική γραμματεία.

Αρχαϊκή Ποίηση: Την επιμέλεια έχουν οι κ. Μαρωνίτης και Πόλκας. Οπως εξηγεί ο κ. Μαρωνίτης, «επειδή ο Ομηρος υπήρξε ο θεμέλιος λίθος όλης της γραμματείας που ακολούθησε και όχι μόνο της ευρωπαϊκής, θεωρήσαμε ότι θα πρέπει να υπάρξει ένα εγχειρίδιο των ομηρικών επών». Το βιβλίο χωρίζεται σε τρία βασικά κεφάλαια. Στο πρώτο, τα παιδιά μαθαίνουν με απλό τρόπο τα στοιχεία που συνθέτουν τα ομηρικά έπη και για την τεχνική της αφήγησης. Το δεύτερο κεφάλαιο αφορά την ανθρωπομορφική θεολογία, που είναι κύριο χαρακτηριστικό του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού. Γίνεται προσπάθεια να αποσαφηνισθεί εάν οι θεοί παραχωρούν περιθώρια ελεύθερης δράσης στους ήρωες ή εάν η παρουσία τους είναι αναπόδραστη για τους ήρωες. Στο τρίτο κεφάλαιο εξετάζεται το θέμα του κλέους. Πώς κατακτά ο ήρωας τη δόξα και σε τι συνίσταται αυτή η δόξα.

Αρχαία Ελληνική Γραμματολογία: Την επιμέλεια έχει ο κ. Κακριδής. Ξεκαθαρίζεται ο τρόπος με τον οποίο μέσα στην ίδια εποχή και μάλιστα μέσα στο ίδιο γραμματειακό γένος δεν υπάρχει μόνο διάλογος αλλά και σύγκρουση απόψεων. Τέτοιες συγκρούσεις πιστοποιούνται, π.χ., ανάμεσα στο έπος και τη λυρική ποίηση, την ποίηση και τη φιλοσοφία, τη φιλοσοφία και τη ρητορική – αλλά και μέσα στο ίδιο γραμματειακό γένος, όπως μεταξύ του Ομήρου και του Ησιόδου, του Ηροδότου και του Θουκυδίκη, του Δημοσθένη και του Ισοκράτη.

Αρχαία Ελληνική Φιλοσοφία: Την επιμέλεια έχει ο κ. Βώκος. Πρόκειται για ένα εγχειρίδιο με βίους φιλοσόφων και στόχος είναι η τοποθέτηση αυτών των μορφών στην ιστορική τους καθημερινότητα, ώστε να καταλάβουν τα παιδιά –όταν μιλούν για Πλάτωνα, Θαλή ή Ηράκλειτο– τι ήταν τελικά αυτές οι μορφές. Στην απομυθοποίησή τους βοηθάει και το μοναδικό ανεκδοτολογικό υλικό. Aυτό που ενδιαφέρει είναι εάν μέσα από τους φιλοσόφους μπορεί να προκύψει Τέχνη Βίου.

Ρωμαϊκός Κόσμος και Πολιτισμός: Την επιμέλεια έχει ο κ. Παπαγγελής. Το εγχειρίδιο προσπαθεί να καταγράψει το ευρύτερο περιβάλλον του αρχαιοελληνικού πολιτισμού. Αναδεικνύεται ο ελληνορωμαϊκός πολιτισμός, από τον οποίο προήλθε ο ουμανισμός. Η γνώση για τον ελληνορωμαϊκό πολιτισμό δίνεται με δελεαστικό τρόπο. Συχνά επιλέγεται η μορφή του διαλόγου μεταξύ ενός παιδιού και του παιδαγωγού του που τον ξεναγεί σε ένα χώρο, την ιστορία και την αρχιτεκτονική του.

Σε ό,τι αφορά, τέλος, τον «χαρακτήρα» του εγχειρήματος ο κ. Μαρωνίτης επισημαίνει στην «Κ»: «Εάν πρέπει, παρά τις αλλεπάλληλες, κάποτε περιττές και σίγουρα όχι ωφέλιμες -έτσι όπως γίνονται- μεταρρυθμιστικές προσπάθειες να προσθέσουμε άλλη μια, τότε θα ήθελα να τονίσω ότι η δική μας μεταρρύθμιση δεν είναι εξωτερική, αλλά εσωτερική. Αποπειρώμεθα, λοιπόν, μια εσωτερική μεταρρύθμιση στην υπάρχουσα σχολική ύλη και με τα εσωτερικά δυναμικά στοιχεία του σχολικού χώρου.

»Το δεύτερο και κυριότερο στοιχείο είναι ότι δεν πρόκειται για μια διατεταγμένη, αλλά για μια προαιρετική μεταρρύθμιση. Παρακολουθεί εκ των ένδον διδάσκοντες και διδασκομένους και εκμαιεύει τις αρχές και τα προγράμματά της. Πρόκειται για πλάγιες, φρόνιμες και νηφάλιες αλλαγές στην ουσία της αρχαιογνωσίας και αρχαιογλωσσίας που το πρόγραμμά μας θεωρεί απολύτως απαραίτητες. Το πρόγραμμα δεν είναι μήτε προκατασκευασμένο μήτε προαποφασισμένο σε όλα του τα σημεία. Εκκινεί από ορισμένες βασικές αρχές, οι οποίες καθ’ οδόν θα επανεξετασθούν. Η σύνταξη του προγράμματος προβλέπεται να είναι προοδευτική και συνεχώς ελεγχόμενη».