Της Ιωαννας Φωτιαδη

Οι μαζικοί θάνατοι ψαριών από το τοξικό φύκι chattonella βρίσκονται σε ύφεση, ωστόσο αυτό δε συνεπάγεται ότι το πρόβλημα έχει εκλείψει. Καθώς φαίνεται, ο Μαλιακός έπασχε εδώ και χρόνια, αλλά χρειάστηκε μια εκτεταμένη οικολογική καταστροφή για να αναζητηθούν οι αιτίες. «Η μόλυνση συνδέεται άμεσα με την ανθρωπογενή δραστηριότητα», εξηγεί ο Ι. Ζαμπετάκης, επίκουρος καθηγητής Χημείας στο ΕΚΠΑ «οι περισσότερες βιομηχανικές μονάδες στην Ελλάδα δεν χρησιμοποιούν το βιολογικό τους καθαρισμό παρά μόνο την ημέρα του ελέγχου. Ετσι, τα υπολείμματα από τα σφαγεία, τα τυροκομεία και τα ελαιοτριβεία της περιοχής καταλήγουν χωρίς καμία επεξεργασία στον κλειστό κόλπο του Μαλιακού».

Παράλληλα, φημολογείται ότι οι βιολογικοί καθαρισμοί των παράκτιων πόλεων υπολειτουργούν. «Ο βιολογικός καθαρισμός της Λαμίας για παράδειγμα είναι δευτέρου βαθμού και όχι τρίτου, όπως θα έπρεπε, ενώ η δυναμικότητά του είναι για 60.000 άτομα και όχι για 180.000».

Τα υψηλά ποσοστά φωσφόρου και αζώτου ευνοούν την ανάπτυξη τοξικών φυκών. «Το άζωτο προέρχεται από τα ανεπεξέργαστα αστικά λύματα και το φωσφόρο εμπεριέχεται στα φυτοφάρμακα που αφειδώς χρησιμοποιούν οι αγρότες στις παρακείμενες του Μαλιακού καλλιέργειες και μέσω της βροχής φθάνουν στη θάλασσα», επισημαίνει ο κ. Ζαμπετάκης. «Κατά τη γνώμη μου, η αρχή ότι ο ρυπαίνων πληρώνει - πρόστιμα συνήθως ύψους 3.000 ευρώ (!)- δεν αποτελεί λύση. Το ζητούμενο είναι ο ρυπαίνων να πάψει να μολύνει».

Πολλοί επιστήμονες θεωρούν τον Σπερχειό ως έναν από τους βασικούς ρυπαντές του Μαλιακού, καθώς μεταφέρει στη θάλασσα μεγάλη ποσότητα φερτών υλικών, που ευνοεί τον ευτροφισμό. Ταυτόχρονα, η ανακατασκευή μέρους της Εθνικής Οδού υπήρξε πηγή πολλών κακών: κόπηκαν οι προστατευτικοί για τη θάλασσα καλαμιώνες, απορρίφθηκαν στη θάλασσα επιβλαβείς χημικές ουσίες που χρησιμοποιούνται για τη στερεοποίηση του μπετόν, καθώς και μπάζα. Ωστόσο, «οι μετρήσεις στα νερά του κόλπου έδειξαν ότι είναι εν πολλοίς καθαρά», υπογραμμίζει η Καλλιόπη Πάγκου, βιολόγος - ωκεανογράφος στο ΕΛΚΕΘΕ. «Η ρύπανση συνδέεται μόνο έμμεσα με τον θάνατο των ψαριών, στον βαθμό που επιταχύνει το φαινόμενο του ευτροφισμού. Το φυτοπλαγκτόν αναπτύσσεται ραγδαία μόλις βρει τις κατάλληλες συνθήκες, δύο μέρες για παράδειγμα βροχής αρκούν. Στην εμφάνιση του φυκιού συνέβαλαν μεταξύ άλλων η υψηλή αλατότητα και η υψηλή θερμοκρασία του νερού». Οπως εξηγεί στην «Κ» η κ. Πάγκου, ο θάνατος των ψαριών από το τοξικό φύκος του γένους chattonella είναι ένα φυσικό φαινόμενο που σχετίζεται ενδεχομένως με την κλιματική αλλαγή.

Ο Κ. Κουκάρας, βιολόγος που έχει κάνει τη διδακτορική του διατριβή στα επιβλαβή μικροφύκη, γνωρίζει καλύτερα από όλους το «ποιόν» του φύκους chattonella που πρωτοεμφανίστηκε στην Ιαπωνία τη δεκαετία του ’50. «Η παρουσία ελάχιστων κυττάρων του φύκους στη θάλασσα είναι φυσιολογική, η απότομη αύξηση τους οφείλεται στον ευτροφισμό» λέει στην «Κ». «Το φύκος παράγει βλέννη που επικάθεται στα βράγχια των ψαριών με συνέπεια αυτά να πεθαίνουν από ασφυξία». Το καθησυχαστικό είναι ότι η τοξικότητα δεν περνάει στην τροφική αλυσίδα. Η βρώση όμως νεκρών ψαριών δεν είναι απολύτως ασφαλής, «όχι λόγω της τοξικότητας, αλλά λόγω των παθογενών βακτηρίων που αναπτύσσονται σε κάθε τρόφιμο που βρίσκεται σε αποσύνθεση». Οσον αφορά τους λουόμενος, ο κ. Κουκάρας διαβεβαιώνει ότι «όντως, κάποια τοξικά φύκη προκαλούν αναπνευστικά προβλήματα στους λουόμενους, η chattonella όμως όχι».

Οι ψαράδες του Μαλιακού, σε πείσμα των καιρών, έχουν ξαναβγεί για μεροκάματο, όμως τα δεδομένα έχουν αλλάξει δραματικά. «Αναγκαζόμαστε να διανύσουμε πολλά μίλια για να βρούμε ψάρια», εξηγεί ο κ. Μίχας. «Παλιά ψαρεύαμε σε μια απόσταση μισής ώρας, τώρα ταξιδεύουμε μια ολόκληρη ημέρα. Αυτό μεταφράζεται σε περισσότερο κόπο, περισσότερα έξοδα....», προσθέτει. Τα «λάφυρά» τους δεν είναι πια ευπώλητα. «Οι πωλήσεις μας έχουν πέσει κυριολεκτικά στο μηδέν», επισημαίνει ο κ. Μίχος.

Οι οικονομικές συνέπειες είναι ανυπολόγιστες. Ο πάλαι ποτέ εύρωστος αλιευτικός συνεταιρισμός Μαλιακού έχει πλέον χρεοκοπήσει. Τίθεται, επομένως, για πάνω από 500 οικογένειες θέμα επιβίωσης. Ανακούφιση για τους αλιείς θα ήταν κάποια οικονομική ενίσχυση, ωστόσο αυτό το ενδεχόμενο περιπλέκεται συνεχώς. «Μας λένε ότι για να μπορέσουμε να πάρουμε αποζημίωση σύμφωνα με την κοινοτική οδηγία, θα πρέπει να σταματήσουμε το ψάρεμα για μεγάλο διάστημα», εξηγεί ο Νίκος Παπανικολάου, πρόεδρος των αλιέων Μαλιακού. «Ομως οι πληροφορίες που έχουμε είναι συγκεχυμένες», καταλήγει.

Η τοπική κοινωνία δεν είναι πρόθυμη να δεχθεί κάποιον χαρακτηρισμό ακαταλληλότητας για τη θάλασσά της· θεωρεί ότι έχει ήδη δυσφημιστεί πολύ. Εναγωνίως αναμένεται, επομένως, η συνάντηση των αλιέων με τον υπουργό Γεωργίας, ώστε να «ξεκαθαρίσει» το τοπίο. Ωστόσο, ο σκεπτικισμός των πολιτών είναι εύλογος, καθώς η αποζημίωση που αποτελεί το μήλον της έριδος κυμαίνεται στα 500 ευρώ τον μήνα!