Της Αναστασιας Παππα

Ενα μοναδικό εγχείρημα λαμβάνει χώρα στο Διαδίκτυο. Χιλιάδες άνθρωποι από όλο τον κόσμο βοηθούν μια ομάδα αστρονόμων να ταξινομήσει ένα εκατομμύριο γαλαξίες. Οι εθελοντές δεν διαθέτουν διδακτορικό, ούτε ακριβό εξοπλισμό. Ενας υπολογιστής, μια σύνδεση στο Ιντερνετ και πολύ μεράκι είναι ό,τι χρειάζεται για να συμμετάσχει κανείς. Το καινοτομικό αυτό πρόγραμμα ονομάζεται Galaxy Zoo και έχει σκοπό την ταξινόμηση, ανάλογα με τη μορφολογία, ενός εκατομμυρίου γαλαξιών. Οι γαλαξίες είναι τα δομικά στοιχεία του Σύμπαντος. Η χαρτογράφησή και ταξινόμησή τους, λοιπόν, μπορεί να μας αποκαλύψει σημαντικές πτυχές της ιστορίας της δημιουργίας του. Ετσι, το Galaxy Zoo ξεκίνησε πριν από δύο χρόνια και μετά την απίστευτη ανταπόκριση από το κοινό, μπήκε στον δεύτερο κύκλο του λίγους μήνες πριν. Χιλιάδες χρήστες από όλη την υφήλιο συμμετέχουν στο πρόγραμμα. Υπάρχουν φοιτητές, μαθητές, δάσκαλοι, ερασιτέχνες αστρονόμοι, άλλα και άλλοι που απλώς θέλουν να συμμετέχουν σε μια τέτοια παγκόσμια προσπάθεια. Με χιλιάδες εθελοντές από κάθε γωνιά του κόσμου, ένα πρωτότυπο εγχείρημα βρίσκεται σε εξέλιξη.

Γιατί οι επιστήμονες επέλεξαν να προσκαλέσουν το κοινό να λάβει μέρος; Και πόσο αξιόπιστη μπορεί να είναι η έρευνα εθελοντών που δεν έχουν καμιά ειδική εκπαίδευση; «Η μελέτη αυτού του όγκου δεδομένων δεν μπορεί να γίνει διαφορετικά», μας λέει ο Ανδρέας Ζέζας, επίκουρος καθηγητής στο Τμήμα Φυσικής του Πανεπιστημίου Κρήτης, του οποίου το ερευνητικό ενδιαφέρον εστιάζεται στη μελέτη γαλαξιών. Πραγματικά πρόκειται για ένα γιγαντιαίο εγχείρημα. Το Galaxy Zoo επιχειρεί να ταξινομήσει ένα εκατομμύριο γαλαξίες. Ακόμα και αν όλοι οι αστρονόμοι αφοσιώνονταν στο συγκεκριμένο πρόγραμμα, θα χρειάζονταν αρκετό καιρό για να το ολοκληρώσουν. Ενας υπολογιστής, από την άλλη, δεν μπορεί να κάνει τη συγκεκριμένη δουλειά, αφού απαιτείται λεπτομερής παρατήρηση της δομής του γαλαξία και το ανθρώπινο μάτι είναι πολύ καλύτερο στο να αναγνωρίζει σχήματα και πολύπλοκες μορφές από έναν υπολογιστή. Το άνοιγμα του προγράμματος στο Διαδίκτυο ήταν μονόδρομος. Οι επίδοξοι αστρονόμοι, λοιπόν, το μόνο που χρειάζεται να κάνουν είναι να εγγραφούν στο σύστημα στην ιστοσελίδα www.galaxyzoo.org

Προτού συμμετάσχουν επίσημα στο πρόγραμμα, περνούν μια απλή δοκιμασία. Ταξινομούν δοκιμαστικά μερικούς γαλαξίες με γνωστά στους αστρονόμους χαρακτηριστικά και μετά την επιτυχή ολοκλήρωση μπορούν πλέον να ενταχθούν στην παγκόσμια ομάδα «κυνηγών γαλαξιών», όπως αυτοχαρακτηρίζονται, και να λάβουν μέρος σε αυτή την προσπάθεια.

Αυτή η διαδικασία δεν διαρκεί περισσότερο από μισή ώρα και έχει σκοπό να εκπαιδεύσει το μάτι να εντοπίζει και να αναγνωρίζει τις δομές ενός γαλαξία. Από εκεί και πέρα, όποτε το επιθυμούν, οι εθελοντές λαμβάνουν στον υπολογιστή τους φωτογραφίες γαλαξιών, τις κοιτάζουν προσεκτικά και απαντούν κάθε φορά σε 12 ερωτήσεις σχετικά με το σχήμα και τη μορφολογία των γαλαξιών που βλέπουν στην οθόνη του υπολογιστή τους.

Πρόκειται για ελλειπτικό η σπειροειδή γαλαξία; Πόσες σπείρες έχει και ποια είναι η φορά περιστροφής τους; Αυτές είναι μερικές από τις ερωτήσεις του συστήματος, ενώ η διαδικασία για κάθε γαλαξία δεν παίρνει περισσότερα από μερικά λεπτά. Η δουλειά των εθελοντών είναι πολύ σημαντική. Ηδη έχουν δημοσιευτεί σε επιστημονικά περιοδικά και ανακοινωθεί σε συνέδρια τα πρώτα αποτελέσματα που βασίζονται στο Galaxy Zoo.

Ενα από τα θέματα που τίθεται βέβαια είναι η αξιοπιστία του εγχειρήματος. Μπορούν οι επαγγελματίες αστρονόμοι όχι απλώς να χρησιμοποιήσουν, αλλά και να βασιστούν σε μεγάλο βαθμό σε δουλειά ερασιτεχνών; Στη συντριπτική τους πλειοψηφία άλλωστε όσοι συμμετέχουν στο πρόγραμμα δεν έχουν καμιά εμπειρία στην αστρονομική ερεύνα.

«Για τη συγκεκριμένη δουλειά, η δοκιμαστική διαδικασία που περνούν όλοι οι εθελοντές είναι αρκετή», εξηγεί ο κ. Ζέζας. «Η μελέτη που γίνεται είναι άλλωστε στατιστική, δηλαδή μας ενδιαφέρει να δούμε πόσοι γαλαξίες έχουν συγκεκριμένες μορφολογίες», και συνεχίζει, τονίζοντας ότι «επειδή μιλάμε για εκατοντάδες χιλιάδες γαλαξίες σε κάθε κατηγορία, η επίδραση λανθασμένων κατηγοριοποιήσεων είναι πολύ μικρή». Πραγματικά τον κάθε γαλαξία τον βλέπουν περισσότεροι από ένας εθελοντές και η κατηγοριοποίηση που λαμβάνει τελικά είναι εκείνη που του έχουν δώσει οι περισσότεροι. Το εγχείρημα αυτό βασίστηκε στην εμπειρία που έχει αποκομίσει η επιστημονική κοινότητα από άλλα παρόμοια προγράμματα πολύ μικρότερης κλίμακας που έχουν τρέξει στο παρελθόν.

Το μέγεθος και η ανταπόκριση του κοινού στο Galaxy Zoo είναι όμως μοναδική. Ηδη 200.000 άνθρωποι από όλο τον πλανήτη συμμετέχουν. Οπως σημειώνει και ο κ. Ζέζας: «Τέτοιου είδους εγχειρήματα θα επεκταθούν και σε άλλους τομείς της αστρονομίας, λόγω της αδυναμίας διαχείρισης του όγκου των αστρονομικών δεδομένων». Ολοι οι επίδοξοι αστρονόμοι, λοιπόν, αναμείνατε στο ακουστικό σας.

Στην παγκοσμιοποιημένη κοινωνία και οι Ελληνες ανταποκρίθηκαν με ζήλο στο εγχείρημα. Σύμφωνα με τον δρα Κρις Λίντοτ (Chris Lintott) από το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, που είναι από τους εμπνευστές του εγχειρήματος, «περισσότεροι από 1.000 Ελληνες από όλη την Ελλάδα έχουν συμμετάσχει στην προσπάθεια αυτή. Οι περισσότεροι βέβαια προέρχονται από την Αθήνα, αλλά έχουμε επίσης πολλούς χρήστες από τη Θεσσαλονίκη και το Ηράκλειο». Ο Ανδρέας Βοσσινάκης, γραφίστας και ερασιτέχνης αστρονόμος από τον Ομιλο Φίλων Αστρονομίας της Θεσσαλονίκης, είναι από τους πρώτους που συμμετείχαν. «Είδα το κάλεσμα στο Ιντερνετ και γράφτηκα αμέσως», μας είπε. Εχει ταξινομήσει περίπου 150 γαλαξίες και ασχολείται περιστασιακά, όποτε έχει χρόνο. «Είμαι μέλος μια παγκόσμιας ομάδας και νιώθω ότι βάζω το δικό μου λιθαράκι!» Το ίδιο επισημαίνει και η 12χρονη μαθήτρια Ελένη Τσαπράζη από τη Βέροια. Η ίδια έχει ταξινομήσει περίπου 800 γαλαξίες και θεωρεί ότι το Galaxy Zoo είναι ένας μοναδικός τρόπος για να μυηθεί το ευρύ κοινό στην αστρονομία. Για τη δοκιμασία που πέρασαν προκειμένου να μπορέσουν να ταξινομήσουν τους γαλαξίες και οι δύο μας είπαν ότι «είναι πραγματικά πολύ εύκολο!». Το Galaxy Zoo προσφέρει στους χρήστες τη χαρά της ανακάλυψης και ώς ένα σημείο τους δίνει μια γεύση από το πώς γίνεται η πραγματική έρευνα. Οπως τόνισε ο Ανδρέας Βοσσινάκης: «Είναι μοναδικό το συναίσθημα να κοιτάζεις γαλαξίες που ίσως το ανθρώπινο μάτι τούς βλέπει για πρώτη φορά!».