Του Σπυρου Καραλη

Στην ψηφιακή εποχή η γνώση αποθηκεύεται σε μερικά εκατομμύρια megabytes, η παραδοσιακή εικόνα των βιβλιοθηκών με τα εκατοντάδες βιβλία στα ράφια αποκτά μια διαφορετική όψη, οι χάρτινες σελίδες σταδιακά αντικαθίστανται από ηλεκτρονικές, και CD ή DVD τοποθετούνται δίπλα στις εκδόσεις. Oι βιβλιοθήκες του 21ου αιώνα μεταμορφώνονται, ακολουθώντας τις ραγδαίες τεχνολογικές εξελίξεις με τη μηχανογράφηση του υλικού και αξιοποιώντας τις τεράστιες δυνατότητες που προσφέρουν τα πολυμέσα και το Iντερνετ. Στον διεθνή χώρο, η μετάβαση από τις παραδοσιακές στις ψηφιακές βιβλιοθήκες έχει προ πολλού ξεκινήσει, αντιθέτως με την Eλλάδα όπου παρατηρείται σημαντική καθυστέρηση, όπως καταδεικνύει και έρευνα του «Παρατηρητηρίου για την Kοινωνία της Πληροφορίας» για τις ηλεκτρονικές βιβλιοθήκες, σε 102 φορείς (υπουργεία, πανεπιστήμια, TEI και εταιρείες πληροφορικής, συμβούλων, ερευνών).

Σύμφωνα με την έρευνα, μόνο το 16% των ερωτηθέντων καταφεύγουν σε ηλεκτρονικές βιβλιοθήκες κατά την αναζήτηση υλικού για την εργασία τους. Το 84% χρησιμοποιεί μηχανές αναζήτησης ή απευθύνεται σε ιστοσελίδες οργανισμών ή πανεπιστημίων (80%). Εκτός από μεμονωμένες περιπτώσεις, οι δημόσιες βιβλιοθήκες λάμπουν διά της απουσίας τους. Kαι περισσότερο η Eθνική Bιβιλιοθήκη (www.nlg.gr), η οποία υστερεί σημαντικά συγκριτικά με τον πλούτο της και το έργο που έχουν παρουσιάσει άλλες εθνικές βιβλιοθήκες, ακόμη και από χώρες που θεωρούνται τριτοκοσμικές, π.χ. η ιρανική βιβλιοθήκη.

«Eίναι κρίμα για τη χώρα μας με τον τεράστιο επιστημονικό πλούτο που προκύπτει από την ιστορία της να βρίσκεται πίσω σε ένα τόσο σημαντικό τομέα, όπως είναι η καταχώριση των γνώσεων και των πληροφοριών. Δυστυχώς και σε αυτήν την περίπτωση ακολουθούμε αργοπορημένα τις εξελίξεις και μόλις τα τελευταία χρόνια παρατηρούνται σοβαρές προσπάθειες για την ανάπτυξη ψηφιακών βιβλιοθηκών», επισημαίνει ο γενικός διευθυντής του «Παρατηρητηρίου για την Kοινωνία της Πληροφορίας», κ. Nίκος Kάκαρης.

H ανάπτυξη ψηφιακών βιβλιοθηκών προσκρούει στη γραφειοκρατία, την έλλειψη συντονισμού, τις αποσπασματικές προσπάθειες και σε ένα ακόμη εμπόδιο: στη νομοθεσία περί πνευματικών δικαιωμάτων, καθώς η δημοσιοποίηση οποιουδήποτε περιεχομένου συνεπάγεται τη διασφάλιση των πνευματικών δικαιωμάτων του δημιουργού του. O νόμος 2121/93 περί πνευματικών δικαιωμάτων για την προστασία της πνευματικής ιδιοκτησίας παρέχει κυρίως προστασία στους δημιουργούς των έργων του πνεύματος, δυσκολεύοντας όμως τη δουλειά των βιβλιοθηκάριων.

Το άρθρο 22 του νόμου είναι η μόνη διάταξη που αναφέρεται στις βιβλιοθήκες και ορίζει ότι επιτρέπεται, χωρίς την άδεια του δημιουργού και χωρίς αμοιβή, η αναπαραγωγή ενός πρόσθετου αντιτύπου από μη κερδοσκοπικές βιβλιοθήκες αλλά μόνο στην περίπτωση που είναι αδύνατη η προμήθεια ενός τέτοιου αντιτύπου από την αγορά. «O νόμος 2121/93 αποτελεί στην ουσία τροχοπέδη διότι δεν αφήνει καμία επιλογή στις βιβλιοθήκες για συλλογή ψηφιακού υλικού. Παρατηρούμε, δηλαδή, να μην καταχωρίζονται ηλεκτρονικά στις βιβλιοθήκες κείμενα ή βιβλία ή όποιο άλλο υλικό, επειδή εκτιμούν ότι θα έχουν προβλήματα με τους εκδότες αν το κάνουν», λέει ο κ. Σαράντος Kαπιδάκης, αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα Αρχειονομίας - Βιβλιοθηκονομίας και διευθυντής στο Εργαστήριο Ψηφιακών Βιβλιοθηκών και Ηλεκτρονικής Δημοσίευσης του Iονίου Πανεπιστημίου. Και συνεχίζει: «Θα πρέπει ο νομοθέτης να υιοθετήσει μια άλλη στάση απέναντι στο υλικό των βιβλιοθηκών και των αρχείων. Θεωρεί τις βιβλιοθήκες απλούς χρήστες, ενώ ο σκοπός τους δεν είναι αυτός, αλλά να διατηρήσουν και να διαχύσουν την πνευματική μας κληρονομιά».