Του Χαριδημου Κ. Τσουκα*

Φοβάμαι ότι χειρότερο και από μια φυσική καταστροφή είναι ο τρόπος που μιλάς γι’ αυτήν. Η γλώσσα που χρησιμοποιείς δείχνει την ικανότητά σου να διαχειριστείς το φαινόμενο και να μάθεις από αυτό. Η οργή και η θλίψη, η διαμαρτυρία και το πένθος πρέπει αναμφίβολα να εκφρασθούν, όπως αρμόζει στην περίσταση μιας εθνικής τραγωδίας. Αυτό που σώζει όμως είναι η έλλογη πράξη, όχι η άναρθρη κραυγή· η εποικοδομητική και πρακτική συζήτηση, όχι η συνωμοσιολογία· η διοικητική αποτελεσματικότητα, όχι το ανέξοδο (και αδιέξοδο) κουβεντολόι.

Η εθνική καταστροφή που διαδραματίζεται μπροστά στα μάτια μας φέρνει στην επιφάνεια την προβληματική μας νοο-τροπία: να θέλουμε να είμαστε πάντοτε θύματα, να φταίνε πάντοτε κάποιοι άλλοι για τα προβλήματά μας. Οπως μεγάλη μερίδα πολιτών πιστεύει ότι ξένες δυνάμεις κατευθύνουν τη συγγραφή του επίμαχου βιβλίου της Ιστορίας της ΣΤ΄ Δημοτικού· ότι οι Αμερικανοί απεργάζονται την εθνική μας συμφορά· ότι οι Εβραίοι κυβερνάνε τον κόσμο, έτσι διάφοροι φαιδροί πολιτικοί και λαϊκιστικά ΜΜΕ απεφάνθησαν βαρύγδουπα ότι η χώρα αποτελεί «στόχο» ανομολόγητων ξένων, ίσως και εγχώριων, δυνάμεων.

Ο «Αντένα» προχθές είχε υπότιτλο, στη συνεχή μετάδοση ειδήσεων σχετικά με τις καταστροφικές πυρκαγιές, «στόχος η Ελλάδα». Διάφοροι πολιτικάντηδες -είτε μέχρι πρότινος βουλευτές είτε επίδοξοι βουλευτές- εκφράζονται με βεβαιότητα ότι «υπάρχει οργανωμένο σχέδιο κατά της χώρας». Κάποιοι δείχνουν τους «Γκρίζους Λύκους», την αναπόφευκτη εβραϊκή «Μοσάντ» και ό,τι άλλο βάζει η πλούσια φαντασία τους, ως τους υποτιθέμενους εμπρηστές της χώρας. Δεν προσκομίζουν, φυσικά, εμπειρικά στοιχεία· διατυπώνουν μόνο ισχυρισμούς προβληματικής λογικής συγκρότησης.

Ο υπουργός Δημόσιας Τάξης, κ. Β. Πολύδωρας δεν έχασε την ευκαιρία να μιμηθεί τον ιδεολογικά ομογάλακτό του κ. Μπους, μιλώντας για «ασύμμετρη απειλή»! Η αυστηρή λογική και η σώφρων πολιτική κρίση δεν ήταν, βέβαια, ποτέ τα ισχυρά χαρτιά του κ. Πολύδωρα, αλλά θα περίμενε κανείς από έναν υπεύθυνο υπουργό να κάνει μια στοιχειώδη νύξη για την προέλευση και τον λόγο της «ασύμμετρης απειλής» που δέχεται η χώρα. Ποιοι μας υπονομεύουν και γιατί; Οι αναρχικοί των Εξαρχείων; Τρομοκράτες της Αλ Κάιντα; Η αμερικανική πρεσβεία; Ποιοι; Και γιατί; Και πώς συνήγαγε αυτό το σημαντικό συμπέρασμα, τόσο γρήγορα; Μάταια θα περιμένουμε. Οι αποφάνσεις του «αρχιπραίτορα» αίρονται άνωθεν της πεζής λογικής.

Προσέξτε το μοτίβο. Η συνωμοσιολογία είναι το βαθύ διανοητικό απόθεμα της χώρας. Σε αυτό προσέφευγε συστηματικά ο Ανδρέας Παπανδρέου, αυτό χρησιμοποιούν οι κάθε χρώματος λαϊκιστές πολιτικοί γιατί ξέρουν ότι αυτό πουλάει στους καφενέδες της Ελλάδας. Στρέφοντας τη δημόσια συζήτηση σε συνωμοσιολογική κατεύθυνση, αδυνατίζουν τη βάση για έναν ορθολογικό προβληματισμό αναφορικά με τη συνολική διαχείριση της εθνικής μας συμφοράς. Τα συνωμοσιολογικά επιχειρήματα αντλούν από τις εθνικές μας φοβίες και το σύνδρομο του πτωχοπροδρομισμού· διαιωνίζουν μια πρωτόγονη γλώσσα περιγραφής της καταστροφής, αφού σχεδόν πάντοτε δεν βασίζονται σε ισχυρά εμπειρικά στοιχεία και δεν είναι διαψεύσιμα, ενώ καλλιεργούν έναν μονοδιάστατα αστυνομικού χαρακτήρα τρόπο συζήτησης. Το χειρότερο από όλα: η συνωμοσιολογία μάς τυφλώνει: μας εμποδίζει να διερευνήσουμε ορθολογικά τον τρόπο αντιμετώπισης των συλλογικών μας προβλημάτων.

Αυτός που θέλει να βλέπει τον εαυτό του πάντοτε ως θύμα δεν έχει κίνητρο να μάθει, να αναρωτηθεί πού κάνει λάθος, να βελτιωθεί, αφού πάντοτε ευθύνονται οι κακοί «άλλοι». Αυτή είναι η ρίζα της προβληματικής νοο-τροπίας μας, η μόνη, δυστυχώς, ρίζα που έμεινε ανέπαφη στην κόλαση της φωτιάς.

* Ο κ. Χαρίδημος Κ. Τσούκας είναι καθηγητής στο ALBA και στο Πανεπιστήμιο Warwick.