Του Δημητρη Πετροβιτς

Οταν αλλάξεις, περιορίσεις τον ρουν του ποταμού, αυτός θα εκδικηθεί. Η αδιαμφισβήτητη αυτή αλήθεια επιβεβαιώνεται με τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο στην περίπτωση του ποταμού Εβρου, που τα τελευταία χρόνια σπάει αναχώματα και πλημμυρίζει χωριά και εκατοντάδες χιλιάδες στρέμματα καλλιεργειών. Οι καταστροφικές πλημμύρες στον Εβρο οφείλονται σε εκτεταμένες παρεμβάσεις που έγιναν στην κοίτη του ποταμού στη διάρκεια των τελευταίων 50 χρόνων, με αποτέλεσμα να μειωθεί το πλάτος του από 1.500 - 2.000 μέτρα, που ήταν στο παρελθόν, στα 150 - 200 μέτρα σήμερα. Με σταδιακή ύψωση αναχωμάτων, όλο και πιο μέσα στην κοίτη του ποταμού (κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού που τα νερά του ποταμού είναι τραβηγμένα), στην αρχή για την προστασία των οικισμών και στη συνέχεια για την προστασία των καλλιεργειών που δημιουργήθηκαν πάνω στην κοίτη του ποταμού, η διατομή του όλο και μειωνόταν.

Τα πρώτα αναχώματα στον Εβρο άρχισαν να κατασκευάζονται από την Ελλάδα και την Τουρκία το 1956 μετά τη συμφωνία «Περί κανονισμού των υδραυλικών έργων επ’ αμφοτέρων των όχθεων του ποταμού Εβρου», που υπέγραψαν οι δύο χώρες το 1934, με βάση μελέτη που συνέταξε η αμερικανική εταιρεία Harza.

Η συμφωνία προέβλεπε τη δημιουργία κυρίως μικρών αναχωμάτων, μήκους περίπου ενός χιλιομέτρου, εκατέρωθεν της όχθης του ποταμού για την προστασία των οικισμών που κινδύνευαν από τις πλημμύρες. Η κατασκευή των έργων άρχισε, η κρίση όμως την ίδια χρονιά στις σχέσεις των δύο χωρών και η απόσυρση του Τούρκου εκπρόσωπου από την κοινή επιτροπή που επέβλεπε τα έργα, προκάλεσε προβλήματα στον προγραμματισμό και στο χρονοδιάγραμμα εκτέλεσης του όλου κοινού εγχειρήματος.

Ομως, ο κύβος για το στένεμα ένθεν και ένθεν της κοίτης του μεγάλου διασυνοριακού ποταμού είχε ριφθεί. Πρώτα κατασκευάσθηκαν τα κυρίως αναχώματα (στις περιοχές Ορεστιάδας, Φερών, Πέπλου, Τυχερού) τα οποία, σημειωτέον απείχαν περίπου ένα χιλιόμετρο από τις όχθες του ποταμού, με στόχο να προστατεύουν τους οικισμούς.

Ηταν η περίοδος που άρχισε να συζητείται, και στη συνέχεια αποφασίστηκε, επί της ουσίας το στένεμα της κοίτης του ποταμού, προκειμένου η εύφορη γη της λεκάνης απορροής να παραχωρηθεί για καλλιέργειες. Η απόφαση λήφθηκε στο πλαίσιο της ανάγκης στήριξης της αγροτικής οικονομίας και του ντόπιου πληθυσμού ώστε να παραμείνει στην περιοχή. Το ίδιο έπραξαν και οι Τούρκοι με παράλληλες παρεμβάσεις στις όχθες τους.

Ετσι, όταν σταδιακά άρχισε να ανεβαίνει το αγροτικό εισόδημα και όλο και περισσότεροι κάτοικοι να ασχολούνται με την γεωργία, ξεκίνησαν να κατασκευάζονται και μικρότερου ύψους αναχώματα (1 - 1,5 μ.) κατά μήκος της κοίτης του Εβρου, για την προστασία των καλλιεργειών. Από την περίοδο εκείνη, ξεκίνησε να ανεβαίνει και στις δύο όχθες του Εβρου, το ύψος αυτών των υπερβλητών αναχωμάτων, που με τις διαδοχικές ανυψώσεις και διαπλατύνσεις, δημιούργησαν τη σημερινή κατάσταση. Ενα από τα πιο κρίσιμα αναχώματα αυτού του είδους, μήκους 22 χιλιομέτρων, κατασκευάσθηκε από την «πράσινη πόρτα» (περιοχή Βύσσας) μέχρι το Πύθιο. Ενας θύλακος που αποδεικνύεται ιδιαίτερα ευπαθής στις πιέσεις του ποταμού κάθε φορά που η στάθμη του ανεβαίνει.

Τα επόμενα χρόνια, το πρόβλημα διογκώθηκε, καθώς η διατομή του ποταμού μειώθηκε και σε άλλα σημεία. Παράλληλα, η κοίτη του Εβρου δέχθηκε από τους Αρδα, Ερυθροπόταμο και Εργίνη μεγάλες ποσότητες από φερτές ύλες. Μόνο τη δεκαετία του 1980 οι αρμόδιες ελληνικές υδραυλικές υπηρεσίες κατέγραψαν 1.000.000 τ.μ. νέες φερτές ύλες στην κοίτη του Εβρου, που είχαν ως συνέπεια τη δημιουργία μεγάλων νησίδων.

Πολλές προτάσεις διατυπώθηκαν για την αντιμετώπιση του προβλήματος αυτού. Μία από αυτές ήταν να κατασκευαστούν στη Βουλγαρία εγκάρσια έργα (φράγματα - αναβαθμίδες) που θα παρακρατούσαν τις φερτές ύλες και να προωθηθούν στην Τουρκία ίδιας βαρύτητας παράλληλα έργα (αναχώματα - πρόβολοι). Μια άλλη πρόταση ήταν η εξάλειψη των αμμονησίδων που έχουν δημιουργηθεί από τις φερτές ύλες στη μέση της κοίτης του ποταμού και οι οποίες συνεχώς μεγεθύνονται, με συνέπεια να δημιουργούνται προβλήματα τόσο στην κάθοδο των νερών προς τις εκβολές του ποταμού, όσο και στα αναχώματα, λόγω των πιέσεων που εξασκούν, από τη μείωση της διατομής της κοίτης. Η εξάλειψη των αμμονησίδων στα επίμαχα σημεία, μπορεί να γίνει μόνο με κοινές παρεμβάσεις από την Ελλάδα και την Τουρκία.

Η πιο ριζική λύση και για το πρόβλημα των φερτών υλών, αλλά κυρίως για εκείνο των πλημμυρών είναι να απελευθερωθεί η κοίτη του ποταμού, ένθεν και ένθεν, κατά μισό χιλιόμετρο, προκειμένου να εκτονώνονται οι πιέσεις που έχουν προκληθεί από τα αναχώματα. Ετσι θα διευκολυνθεί η ροή του Εβρου προς τη θάλασσα, όπως συνέβαινε αιώνες τώρα. Αυτή, όμως, είναι μια λύση η οποία αποφεύγεται να τεθεί προς συζήτηση, αφού ανατρέπει την υφιστάμενη κατάσταση στην αγροτική οικονομία της περιοχής. Είναι μια λύση που προϋποθέτει αναγκαστικές απαλλοτριώσεις και θα έχει ως συνέπεια να χαθούν χιλιάδες στρέμματα καλλιεργήσιμων εκτάσεων. Η διαπλάτυνση της κοίτης σαφώς θα άμβλυνε το φαινόμενο των πλημμυρών, αλλά παράλληλα θα δημιουργούσε προβλήματα και αντιδράσεις στους κόλπους των Ελλήνων και Τούρκων αγροτών, που θα έβλεπαν να χάνονται τα πολύ εύφορα παρέβρια χωράφια τους.

Για άλλη μια φορά, πάντως, η στάθμη του ποταμού άγγιξε πριν από λίγες ημέρες τα επτά μέτρα στα κύρια αναχώματα και για να αντιμετωπιστεί η κατάσταση επιβάλλεται η άμεση συνεργασία των τριών κρατών που διασχίζει ο Εβρος.

Είναι πλέον επιτακτική ανάγκη, εφόσον στο ποτάμιο σύστημα του Εβρου εμπλέκονται τρεις διαφορετικές χώρες, να διαμορφωθεί άμεσα ένα πλαίσιο αντιπλημμυρικής προστασίας κάθε λεκάνης απορροής, με ιδιαίτερη προσοχή στις λεκάνες που στα πεδινά τους υπάρχουν οικισμοί που μπορεί να κινδυνέψουν.

Τα μέτρα που θα προκύψουν από μελέτη των συνθηκών κάθε λεκάνης, είτε όσον αφορά το ορεινό τμήμα (αντιδιαβρωτικά έργα και έργα συγκράτησης της ροής) είτε το πεδινό (αντιπλημμυρικά έργα), πρέπει να εντάσσονται σε ένα ενιαίο πλαίσιο, ώστε να επιτυγχάνεται η μέγιστη αποτελεσματικότητα για την προστασία των περιοχών και το μικρότερο κόστος, οικονομικό και περιβαλλοντικό.

Επίσης θα πρέπει να αναληφθεί πρωτοβουλία για λεπτομερή έλεγχο των τριών μεγάλων υδροηλεκτρικών φραγμάτων που βρίσκονται στη Βουλγαρία και από τα οποία αποδεσμεύονται τα νερά του Αρδα. Πρόκειται για τα φράγματα «Στουντέν Κλάντενετς», «Κίρτζαλι», και «Ιβαϊλοφνκραντ». Τα φράγματα αυτά έχουν κατασκευαστεί τη δεκαετία του 1960 από τσιμέντο, δεν έχουν καθόλου ελαστικότητα και καλύπτουν ένα μεγάλο ποσοστό της παραγωγής ενέργειας στη γειτονική χώρα. Κανείς δεν θέλει να αναλογιστεί τι μπορεί να συμβεί στην περίπτωση ατυχήματος σε κάποιο φράγμα και τις συνέπειες από τους τεράστιους όγκους νερού που θα αποδεσμευτούν.

Μέχρι στιγμής δεν έχει αναληφθεί καμιά πρωτοβουλία και το μοναδικό «φράγμα» ανάσχεσης της οργής του ποταμού είναι τα μικρά και μεγάλα αναχώματα που κατασκευάσθηκαν για την προστασία των καλλιεργειών. Αυτά έχουν αποδειχθεί ανίσχυρα ν’ αντιμετωπίσουν τα ορμητικά νερά του ποταμού, όταν ανεβαίνει η στάθμη. Τα αναχώματα, μπορεί μεν να προστατεύουν τις καλλιέργειες, αλλά επί της ουσίας «αφαίρεσαν» από τον ποταμό την αιώνια πλατιά του κοίτη την οποία, δοθείσης ευκαιρίας, επαναδιεκδικεί ο ποταμός κάθε φορά που σημειώνονται ισχυρές βροχοπτώσεις ή χιονοπτώσεις στη Βουλγαρία. Τα μεγάλα ποτάμια πάντα ξαναγυρίζουν στην κοίτη τους.

Ελληνες, Τούρκοι και Βούλγαροι θα πρέπει να κατανοήσουν ότι ο ποταμός Εβρος δεν είναι καινούργια απειλή. Μπορεί όμως να γίνει ακόμη μεγαλύτερη, αν τα τρία κράτη που διατρέχει, δεν τον διαχειριστούν σωστά, λαμβάνοντας υπόψη τις ιδιαιτερότητες, μέσα από το ιστορικό των πλημμυρών που προκλήθηκαν από ακραία καιρικά φαινόμενα. Διότι μπορεί το ακραίο πάψει να είναι ακραίο…

Οι πιο μεγάλες πλημμύρες του Εβρου συνέβησαν: τον Απρίλιο του 1929, τον Μάρτιο του 1936, τον Δεκέμβριο του 1940, τον Φεβρουάριο του 1956 και τον Φεβρουάριο του 1963, όταν κινδύνεψε η γέφυρα των Κήπων από μεταφερόμενα τεράστια κομμάτια πάγων. Μικρότερης έκτασης πλημμύρες έγιναν το 1991 και το 2005 και από τον ποταμό Αρδα, το 1996, το 1998 και το 2003. Μόνο την τελευταία 25ετία, το ελληνικό κράτος έχει ξοδέψει περισσότερα από 30 εκατομμύρια ευρώ για έργα αντιπλημμυρικής θωράκισης του Εβρου, αλλά και αποζημιώσεις. Νωπές είναι ακόμη οι μνήμες από τις περσινές πλημμύρες. Οι αποδεσμεύσεις νερών από τα φράγματα της Βουλγαρίας έφθασαν τα 3.000 κυβικά μέτρα ανά δευτερόλεπτο. Ο απολογισμός ήταν δραματικός. Περίπου 160.000 στρέμματα είχαν κατακλυσθεί από τα νερά των ποταμών Εβρου, Αρδα και Ερυθροποτάμου, ενώ ακόμη 80.000 στρέμματα είχαν υπερκαλυφθεί από υπερχειλίσεις τοπικών χειμάρρων, ρεμάτων και από τα νερά της βροχής. Συνολικά, 75 σπίτια εκκενώθηκαν, ενώ μεγάλες ζημιές καταγράφηκαν και στον κτηνοτροφικό τομέα. Μεγάλες ζημίες όμως υπέστησαν και οι Τούρκοι, αφού στην ανατολική Θράκη κατακλύσθηκαν εκτάσεις 300.000 στρεμμάτων.

Υπερβλητά και κύρια αναχώματα διατρέχουν όλο το μήκος του ποταμού ξεπερνώντας συνολικά τα 500 χιλιόμετρα. Τα κύρια αναχώματα –η κατασκευή των οποίων ολοκληρώθηκε το 1963– βρίσκονται σε απόσταση από 600 – 1.000 από την κοίτη. Ακολούθησε η κατασκευή των υπερβλητών αναχωμάτων, προκειμένου να γίνει δυνατή η γεωργική εκμετάλλευση των παρόχθιων εκτάσεων. Το ίδιο έγινε από την πλευρά της Τουρκίας.

Το 2006, με πρωτοβουλία της ελληνικής πλευράς, στο πλαίσιο του προγράμματος Interreg III, έγινε ένα βήμα στον τομέα της έγκαιρης προειδοποίησης για τις πλημμύρες. Εγκαταστάθηκε σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης πλημμυρών από τη Βουλγαρία, η οποία, ως γνωστόν, κατέχει το «κλειδί» των υδάτων, με σκοπό την παρακολούθηση των ποσοτικών και ποιοτικών χαρακτηριστικών των Ερυθροποτάμου, Αρδα και Εβρου.

Φέτος, οι συντονισμένες προσπάθειες των υπουργείων Οικονομίας και Οικονομικών και Εσωτερικών, σε συνεργασία με τις υπηρεσίες της Περιφέρειας Αν. Μακεδονίας - Θράκης να καταστήσουν κοινωνό του προβλήματος των πλημμυρών του Εβρου την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, είχε ως αποτέλεσμα να εγκριθεί η πρόταση της ελληνικής πλευράς προς το Ευρωπαϊκό Ταμείο Αλληλεγγύης για 9,3 εκατ. ευρώ, τα οποία διατίθενται για την αποκατάσταση των καταστροφών στα αναχώματα το χειμώνα του 2005 - 2006.