Tου Τακη Καμπυλη

Το 1871 ήταν μια δύσκολη χρονιά για το «Ελληνικό Βασίλειο». Η εσωτερική αντιπαράθεση, τα μεγάλα οικονομικά προβλήματα, το κίνημα στο Δήλεσι και πολλά ακόμη πριόνιζαν τον θρόνο του Γεωργίου. Ηταν όμως και τα (πρώτα) 50 χρόνια της Ελληνικής Επανάστασης.

Το 1988 ήταν μια δύσκολη χρονιά για την Ουγγαρία. Το τέλος του Γιάνους Κάνταρ και της κομμουνιστικής ιστορίας στη χώρα είχε επαναφέρει το μεγάλο ντιμπέιτ «Ευρωπαίοι ή Μαγυάροι». Την ίδια περίοδο, οι διώξεις της ουγγρικής μειονότητας στην Τρανσυλβανία είχαν δημιούργησει μία αλυσίδα καθημερινών διαδηλώσεων στη Βουδαπέστη, με τη συμμετοχή σημαντικού κομματιού της νεολαίας. Τέλος, το κομμάτι της κοινωνίας που ζούσε από την παραοικονομία την εποχή του κομμουνισμού απέβλεπε σε μια στενή συνεργασία με τις χώρες του πρώην υπαρκτού σοσιαλισμού.

Κατά σύμπτωση(;) η άρση του αδιεξόδου, η απάντηση για τη (νέα) εθνική αφήγηση, η επιλογή για το μέλλον με την αξιοποίηση (και ανασκευή) του παρελθόντος πήραν την ίδια απάντηση και στις δύο χώρες. Με την τελετή της μετακομιδής οστών!

Του Πατριάρχη Γρηγόριου του Ε΄ στην Αθήνα και του μεγάλου μουσικού Μπέλα Μπάρτοκ στη Βουδαπέστη. Ο πατριάρχης Γρηγόριος –τα στοιχεία από σχετική έρευνα του Χάρη Εξερτζόγλου (ιστορικός στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου)– δεν ήταν μια τυχαία επιλογή από την αυλή του βασιλιά Γεωργίου. Οι εορτασμοί της 25ης Μαρτίου που είχαν θεσμοθετηθεί από τον Οθωνα δεν πήγαιναν και τόσο καλά. Σε τουλάχιστον δύο περιπτώσεις, η συμμετοχή ήταν μικρή, αφού ο κόσμος στην Αθήνα φοβήθηκε επεισόδια. Αλλωστε, σύντομα τη χώρα θα δίχαζε και η απόφαση του Κωλέττη να τιμάται στις 25 Μαρτίου και ο Καραϊσκάκης. Οι Πελοποννήσιοι ούτε ήθελαν να το ακούσουν (ήταν νωπές οι επιδρομές των Ρουμελιωτών στον Μοριά).

Οι τελετές δεν ήταν ποτέ «αθώες». Και, εδώ και τουλάχιστον 500 χρόνια, ακόμη και οι νεκρώσιμες ακολουθίες στη Δύση δεν είναι θρησκευτικές, υπό την έννοια ότι η διαχείρισή τους ανήκει στο κράτος ή στον δήμο και όχι στον επίσημο θρησκευτικό φορέα. Αλλωστε –σημειώνει ο Χ. Εξερτζόγλου– η συμμετοχή στην τελετή επιτρέπει την ταύτιση με μία πολιτική εξουσία ή με ένα πολιτικό κόμμα, καθώς μέσα από αυτήν καθίστανται αναγνωρίσιμα.

Ο Πατριάρχης Γρηγόριος πλήρωσε ως γνωστόν τη μανία των Οθωμανών με την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης. Το σώμα του άγρια κακοποιημένο ρίχθηκε στο Βόσπορο αλλά σύμφωνα με μια ισχυρή άποψη, η θάλασσα το έβγαλε κοντά στην Οδησσό, όπου ενταφιάσθηκε από μέλη της εκεί ελληνικής κοινότητας. Ο Γεώργιος κατάλαβε ότι ο εορτασμός της «πεντηκονταετηρίδας της Επανάστασης» θα μπορούσε να ισχυροποιηθεί αν επικεντρωνόταν στη μετακομιδή των οστών του Γρηγόριου. Η σχετική άδεια δόθηκε από τη ρωσική κυβέρνηση (Ο Γεώργιος ήταν ανιψιός του Τσάρου). Σε ειδική τελετή στην Οδησσό (η οποία συνοδεύτηκε από αντισημιτικό προγκρόμ!) τα λείψανα μεταφέρθηκαν στον Πειραιά και από κεί στη Μητρόπολη όπου και ενταφιάσθησαν. Χιλιάδες λαού μετείχαν στην τελετή. «Το σώμα του Γρηγορίου –σημειώνει ο Χάρης Εξερτζόγλου– εμφανίσθηκε ως σύμβολο ενός ορθοδόξου έθνους που δεν έχει ξεχάσει την αποστολή του. Ο νεκρός πατριάρχης μπορούσε να σηκώσει το βάρος ενός «αδέσμευτου» εθνικού ήρωα με την έννοια ότι δεν είχε συνδεθεί με κάποιες από τις αντιμαχόμενες παρατάξεις της Επανάστασης.

Ταυτόχρονα, όμως, ο ίδιος αποκαθίσταται ως μέρος της Ελληνικής Επανάστασης, από την οποία ήταν απών, και εμφανίζεται ως πρωτεργάτης του αγώνα αλλά και ως οιονεί σύμβολο των αλυτρωτικών επιθυμιών. Δεν έχει σημασία αν η πολιτεία του Γρηγορίου επιβεβαιώνει αυτές τις ιδιότητες. (…) Αρκεί λοιπόν η αχνή περιγραφή ενός προσώπου ή ενός συμβάντος και η αφαίρεση του ιστορικού πλαισίου μέσα στο οποίο έδρασαν ή ξετυλίχθηκαν προκειμένου να εδραιωθούν συμβολικά στην κοινωνική μνήμη».

(Λίγα χρόνια αργότερα, στην επίσημη τελετή μετακομιδής των οστών του μεγάλου Κοραή ελάχιστοι Αθηναίοι συμμετείχαν.)

Η (κάθε) τελετή –λέει ο Αντώνης Παπαρίζος (αναπληρωτής καθηγητής στο Πάντειο)– αποσκοπεί στην ενότητα και στη δημιουργία πολιτιστικής ταυτότητας. Ειδικά οι τελετές του θανάτου –επειδή ο θάνατος είναι ο «διασπαστής» αυτής της ενότητας παίρνοντας από τη ζωή ένα μέλος της κοινότητάς μας– αποκτούν ακόμη μεγαλύτερο συμβολισμό. Η συμμετοχή στην τελετή δείχνει και το μέγεθος της άμυνας μιας κοινότητας απέναντι στον θάνατο.

Η συμμετοχή πολιτών στην μετακομιδή των οστών του Μπέλα Μπάρτοκ στη Βουδαπέστη ξεπέρασε κάθε προηγούμενο. Η ανθρωπολόγος Susan Gal (το σχετικό άρθρο της υπεδείχθη στη στήλη από την ανθρωπολόγο Βασιλική Γιακουμάκη) παρακολούθησε την τελετή για να διαπιστώσει ακριβώς τη χρήση της τελετής (ανεξάρτητα από την πραγματική ζωή του Μπάρτοκ). Και είδε πως, λόγω των αναγκών της ουγγρικής κοινωνίας, ο Μπάρτοκ κηδεύτηκε στη Βουδαπέστη ως «Ευρωπαίος πολίτης» αλλά και ως «γυιός της Τρανσυλβανίας» και ως «αντιφασίστας» και ως «θύμα του σταλινισμού». (Ο Μπέλα Μπάρτοκ πέθανε το 1945 στη Νέα Υόρκη).

Η Βασιλική Γιακουμάκη (διδάσκει στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας) θα μιλήσει για την ανθρωπολογική ανάλυση τέτοιων τελετών ανά «στρώματα». Δηλαδή, για υποκείμενα ή ομάδες που για τον δικό τους λόγο (διαφορετικό από τον λόγο άλλων που επίσης μετέχουν) αποκτούν μέσω των τελετών ορατότητα. Θρηνούν και, έμμεσα, αποκτούν οντότητα μέσω της ταύτισης με το δημόσιο πρόσωπο. «Ενα άλλο “στρώμα” εκφράζει τη φετιχοποίηση, όπως συνέβη στις κηδείες του Μιλόσεβιτς ή του Λένον ή της Βουγιουκλάκη, άλλο “στρώμα” την αλληλεγγύη όπως έντονα εκφράστηκε από τις γυναίκες στη νεκρώσιμη τελετή για τη Νταϊάνα».

Οι πομπές (ή νεκρικές τελετές) πρέπει –σύμφωνα με τον κορυφαίο μελετητή Μισέλ Βοβέλ– να έχουν την αρχή τους στην Αγγλία, με τον επαναπατρισμό των σορών του Τριακονταετούς Πολέμου. Από τα αγγλικά παράλια μέχρι την ενδοχώρα δημιουργούνταν πομπές με κληρικούς, τραυματίες, στρατιώτες, ευγενείς και περίεργους. Ο Βοβέλ στην έρευνά του θα καταλήξει πως οι τελετές πέρασαν από πολλές διακυμάνσεις ανάλογα με τις αξίες και το φαντασιακό κάθε εποχής. Και θα εξηγήσει τον τρόπο με τον οποίο αυτές αποσυνδέθηκαν από το καθαρά θρησκευτικό τους περιεχόμενο

Ετσι, η απροθυμία της Εκκλησίας να φιλοξενήσει τις σορούς στους ναούς ενίσχυσε περισσότερο τον δημόσιο και λιγότερο τον θεολογικό χαρακτήρα της τελετουργίας. Μάλιστα, για τις πομπές τα χρόνια 1300 - 1500 συνηθιζόταν η περιφορά ομοιώματος του βασιλιά ή του ευγενούς και η έκθεση σε δημόσιο προσκύνημα, αλλά στο σπίτι (ή στο παλάτι).

Στα νεότερα χρόνια, η τελετή του προσκυνήματος οδήγησε στην ανάπτυξη της ταρίχευσης. Μαζικοποιήθηκε –σύμφωνα με τον Βοβέλ– στα χρόνια του Αμερικανικού Εμφυλίου όταν οι νεκροί στρατιώτες της «Ενωσης» χρειαζόταν να μεταφερθούν μακριά για να ταφούν από τις οικογένειές τους. Οι ταριχευτές μετεξελίχθηκαν στα πρώτα οργανωμένα γραφεία τελετών. Εξω και πέρα από την Εκκλησία. Η Γαλλική Επανάσταση, λίγα χρόνια μετά, έδωσε το τελευταίο χτύπημα «κρατικοποιώντας ή δημοτικοποιώντας τη διαχείριση του θανάτου».

Ο αιρετικός στοχαστής του εθνικισμού, ο Μπένεντικτ Αντερσον θα συναντηθεί με τη σκέψη του Βοβέλ: «Ο 18ος αιώνας του Διαφωτισμού σηματοδοτεί όχι μόνο την εποχή του εθνικισμού αλλά και τη δύση των θρησκευτικών τρόπων σκέψης. (…) Αλλά ο πόνος που ήταν εν μέρει δημιούργημα της πίστης δεν χάθηκε. (…) Χρειαζόταν ένας εκκοσμικευμένος μετασχηματισμός του μοιραίου σε συνέχεια και του τυχαίου σε σημασία. Η ιδέα του έθνους ανταποκρινόταν σ’ αυτόν τον στόχο περισσότερο απ’ οτιδήποτε άλλο. (…) Ο εθνικισμός έχει τη μαγική ικανότητα να μεταμορφώνει το τυχαίο σε πεπρωμένο».

Το ακούσαμε, άλλωστε, και από κυβερνητικούς λίγο πριν από την κηδεία του Αρχιεπισκόπου: Για παράδειγμα, ο Προκόπης Παυλόπουλος μίλησε για τον πατριώτη που πρόβαλε την άρρηκτη σχέση Ορθοδοξίας και Ελληνισμού… Οπως μιλούσαν και το 1871.

-Μισέλ Βοβέλ «Ο θάνατος και η Δύση», Αθήνα 2000, εκδ. Νεφέλη.

-Μπένεκτικτ Αντερσον «Φαντασιακές κοινότητες», Αθήνα 2002, εκδ. Νεφέλη.

-Douglas J. Davies «Θάνατος, μια σύντομη ιστορία», Αθήνα 2007, εκδ. Πολύτροπον.

-Αντώνη Παπαρίζου «Η ελευθερία ενώπιον του θανάτου», Αθήνα 2000, εκδ. Ελληνικά Γράμματα.

-«Εκ των υστέρων» (ψυχαναλυτικό περιοδικό) «Ο θάνατος στη ζωή», Αθήνα 6/2002, εκδ. Εξάντας.

-Χάρη Εξερτζόγλου «Πολιτικές τελετουργίες στη νεώτερη Ελλάδα», περιοδικό «Μνήμων» τ. 23, Αθήνα 2001.