Του Σπυρου Τζαφεστα*

Τα ευρωπαϊκά ΑΕΙ βρίσκονται μπροστά στην αναγκαιότητα να προσαρμοστούν στα νέα δεδομένα της γνώσης και ανάπτυξης μέσα στο κοινωνικό περιβάλλον της «παγκοσμιοποίησης». Σήμερα τα περισσότερα πανεπιστήμια της Ε.Ε. είναι κρατικά και ακολουθούν το 200 ετών κλασικό γερμανικό πρότυπο. Σ’ αυτά ανήκουν και τα ελληνικά τα οποία θεωρούν (και σωστά!) την έρευνα ως βάση της εκπαίδευσης. Τα πράγματα όμως δεν είναι βέβαιο ότι θα παραμείνουν έτσι για πολύ ακόμα στην Ε.Ε., παρά την αντίθεση μεγάλων αμερικανικών και ευρωπαϊκών ΑΕΙ στην προσπάθεια του «Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου GAT» να απελευθερωθεί ως «υπηρεσία» η ανώτατη εκπαίδευση. Η θέση των πανεπιστημίων αυτών (όπως και των ελληνικών) βασίζεται στο «κοινωνικό δόγμα» ότι η ανώτατη παιδεία είναι «δημόσιο αγαθό» και «όχι εμπόρευμα προς πώληση». Συνεπώς, «πρέπει να παρέχεται από το κράτος και να υπόκειται σε δημόσιο έλεγχο». Οι επίσημες οδηγίες όμως της Ε.Ε. άλλα λένε για τον «τεμαχισμό» των σπουδών και τα ιδιωτικά ΑΕΙ [1]. Η οδηγία 36/2005 υποχρεώνει τα κράτη της Ε.Ε. να αναγνωρίζουν ως προς τα επαγγελματικά δικαιώματα τα πτυχία των (ιδιωτικών) παραρτημάτων-κολεγίων ξένων πανεπιστημίων που λειτουργούν σ’ αυτά, εάν έχουν πιστοποίηση του ΑΕΙ της χώρας καταγωγής του τίτλου [2]. Η UNESCO ανέθεσε σε 13 κράτη, που ήδη έχουν ιδιωτικά ΑΕΙ, να προετοιμάσουν «μελέτες περιπτώσεων» με στόχο τη σύνθεση «οδηγιών» για τη λειτουργία ιδιωτικών ΑΕΙ στην Ε.Ε. Η Ευρωπαϊκή Αρχή Αξιολόγησης των ΑΕΙ (ENQA) [3] προετοίμασε ένα σύνολο από «τυπικές οδηγίες» εσωτερικής και εξωτερικής αξιολόγησης για την εξασφάλιση της ποιότητας στην εκπαίδευση. Ο πρόεδρος της ENQA, Peter Williams, επισημαίνει ότι «τα ΑΕΙ του σήμερα αποτελούν την κινητήρια δύναμη της “οικονομίας της γνώσης” και εκτός από την παραγωγή και διάδοση της γνώσης πρέπει να εμφυτεύουν στους φοιτητές “πιστοποιούμενες δεξιότητες”. Γι’ αυτό πρέπει να αξιολογούνται σε όλα τα επίπεδα με “διαφάνεια και κοινά αποδεκτά κριτήρια”». Σύμφωνα με τη μελέτη του Bernd Baumgartl, πέντε πιθανοί δρόμοι (σενάρια) μετεξέλιξης των ευρωπαϊκών ΑΕΙ είναι οι εξής: επανεθνικοποίηση, αυτοκέφαλα, δημιουργία ευρωπαϊκών κέντρων γνώσης (ΕΚΓ), εξευρωπαϊσμός και ιδιωτικοποίηση [4]. Ο δρόμος του εξευρωπαϊσμού περιλαμβάνει τη μεταρρύθμιση και επανα-εστίαση των ΑΕΙ και των προγραμμάτων τους με στόχο την απορρόφηση μεγαλύτερης «ανταγωνιστικότητας» στο επίπεδο της Ε.Ε. Ο δρόμος των ΕΚΓ προτάθηκε από μια «ελίτ» ΑΕΙ που θεωρεί ότι «έχει υπερτονισθεί η βασική έρευνα, ενώ κάποια πανεπιστήμια χρειάζεται να επικεντρώνονται σε θέματα της περιφέρειάς τους» και περιλαμβάνει την ίδρυση ενός ισχυρότατου ΕΚΓ σε κάθε μεγάλο κράτος. Ανεξάρτητα όμως του ποιος δρόμος θα ακολουθηθεί τελικά, τα ελληνικά ΑΕΙ, για να σταθούν γερά στα πόδια τους, έχουν σήμερα να φροντίσουν άμεσα θέματα όπως: B Διεκδίκηση και λήψη επαρκούς κρατικής χρηματοδότησης (τουλάχιστο στο μέσο όρο της Ε. Ε). B Εξασφάλιση πρόσθετης χρηματοδότησης από προγράμματα Ε&Α. B Εξοικονόμηση πόρων και διάθεσή τους για βασική έρευνα και υποτροφίες. B Βελτίωση των σπουδών με όλους τους τρόπους (νέα μαθήματα, σύγχρονα προγράμματα, καλή διδασκαλία, καλά διδακτορικά κ.ο.κ.). B Σωστή και δίκαιη αξιολόγηση, που να λαβαίνει υπόψη τις παραμέτρους της ελληνικής πραγματικότητας.

(1) http: //www. bologna-bergen2005. no

(2) http: //www. europa.eu/scadplus/leg/en/cha/c11065. htm

(3) http: //www. enqa. eu

(4) http: //www. newropeans-magazine. org

* Ο κ. Τζαφέστας είναι επίτιμος διδάκτωρ των Τεχνικών Πανεπιστημίων Μονάχου και Λίλλης, είναι ομότιμος καθηγητής ΕΜΠ και διευθυντής του Ερευνητικού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου Συστημάτων Επικοινωνιών και Υπολογιστών ΕΜΠ.