Tης Γιωτας Mυρτσιωτη

Ο χρυσός των αρχαίων Μακεδόνων εξακολουθεί να λάμπει στις στολές των πολεμιστών που φέρνουν διαρκώς στο φως οι ανασκαφές στην αρχαϊκή Νεκρόπολη του Αρχοντικού Πέλλας. Πάνοπλους άνδρες της μακεδονικής αριστοκρατίας και χρυσοστολισμένες γυναίκες με περίτεχνα κοσμήματα, φαγεντιανά ειδώλια και πήλινα αγγεία εξαιρετικής ομορφιάς που ήρθαν από μακρινούς τόπους, έκρυβαν επί αιώνες 141 λιτοί ορθογώνιοι λακκοειδείς τάφοι του αρχαίου οικισμού που ανακαλύφθηκαν πρόσφατα.

Σιδηροφορεμένοι ήταν οι Μακεδόνες αξιωματούχοι στη νεκρική τους κατοικία και –στα μεταγενέστερα χρόνια της κλασικής και πρώιμης ελληνιστικής εποχής–, εφοδιασμένοι για το μεταθανάτιο ταξίδι με «χαρώνεια» νομίσματα, χάλκινα σκεύη από ντόπια εργαστήρια μεταλλοτεχνίας και σπάνια μυροδόχα ή ελαιοδόχα αγγεία με ανάγλυφες παραστάσεις γιγαντομαχίας.

Δεν είναι πρώτη φορά που ήρθαν στο φως χρυσοποίκιλτες στολές πολεμιστών στο Αρχοντικό Πέλλας. Tους πρώτους πολεμιστές με πλήρη εξάρτυση ανακάλυψαν πριν από τέσσερα χρόνια οι αρχαιολόγοι κ. Παύλος και Αναστασία Χρυσοστόμου της ΙΖ΄ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασσικών Αρχαιοτήτων που διενεργούν ανασκαφές στο διαχρονικό νεκροταφείο. Oι πρόσφατες ανακαλύψεις, ό,τι περιείχαν οι 141 τάφοι, παρουσιάστηκαν χθες στο ΙΖ΄ αρχαιολογικό συνέδριο. Χρυσές μάσκες, χρυσά επιστήθια, χρυσά ελάσματα που κοσμούσαν ρούχα και υποδήματα, κράνη, ασπίδες, ξίφη, δόρατα και μαχαίρια διακοσμημένα με χρυσές ταινίες, ή ρόδακες είναι τα συνήθη ευρήματα του Αρχοντικού.

Από το νεκροταφείο, έκτασης 200 και πλέον στρεμμάτων, έχει ανασκαφεί μόνο το 2% (5 στρέμματα), ωστόσο η συγκομιδή είναι πλούσια. Hδη τα δεκάδες ευρήματα αρκούν για να διαμορφώσουν την εικόνα για την κοινωνική – οικονομική οργάνωση, τις ταφικές τελετουργίες, το υψηλό βιοτικό επίπεδο, την αριστοκρατική καταγωγή και τον ηγετικό ρόλο των οικογενειών σ’ ένα από τα σημαντικότερα αστικά κέντρα της αρχαίας Μακεδονίας κατά τη διάρκεια των προϊστορικών και ιστορικών χρόνων έως το τέλος του 5ου αιώνα π.Χ.

Ο αρχαίος οικισμός, όπως εξηγεί ο κ. Χρυσοστόμου, κτισμένος στο μέσο της τροφοδότριας μακεδονικής πεδιάδας, της Βοττιαίας («Βοττία η χώρα, από των βοτών, ότι πολυθρέμματος εστί»), κοντά στον πανάρχαιο άξονα που συνέδεε την Ανατολή με τη Δύση –μεταγενέστερα ονομάστηκε Εγνατία Οδός– υπήρξε ένα από τα σπουδαιότερα αστικά κέντρα πριν από την ίδρυση της πρωτεύουσας της Πέλλας.

Το επιβεβαιώνουν 541 συνολικά τάφοι από την εποχή του Σιδήρου, την αρχαϊκή εποχή έως και τα πρώιμα ελληνιστικά χρόνια (7ος αι.–280 π.X). Η φετινή έρευνα μιας οικογενειακής συστάδος αριστοκρατικής οικογένειας με την ευρεία έννοια του όρου (γένος) έδωσε πλούσια ευρήματα, εξίσου σημαντικά με εκείνα των προηγούμενων χρόνων.

Πλούσια κτερίσματα συνόδευαν 25 ανδρικές και 17 γυναικείες ταφές της αρχαϊκής περιόδου (β΄ μισό του 6ου και αρχές του 5ου αιώνα π.Χ.). Οι άνδρες φέρουν συνήθως πλήρη πολεμική εξάρτυση. Στον οπλισμό κυριαρχούν κράνη διακοσμημένα με εγχάρακτες χρυσές ταινίες, σιδερένια ξίφη με χρυσή διακόσμηση στη λαβή, λόγχες και μαχαίρια. Χρυσά ελάσματα με έκτυπη διακόσμηση κοσμούν τους δερμάτινους θώρακες, τα ενδύματα, τα υποδήματα και τα χειρόκτια των πολεμιστών. Εκτός από τα χρυσά ή αργυρά κοσμήματα, πολυάριθμα άλλα αντικείμενα, όπως χάλκινα και πήλινα αγγεία, πήλινα ειδώλια, μεταλλικά ομοιώματα αγροτικών αμαξών, έπιπλα και οβελοί, συνόδευαν τις ανδρικές ταφές.

Tα αντικείμενα αυτά διαμορφώνουν την ηρωική εικόνα «του πολεμιστή», ενώ ταυτόχρονα μαζί με τα υπόλοιπα κτερίσματα αποκαλύπτουν το προσωπικό και κοινωνικό κύρος του νεκρού, δύο αιώνες πριν από την κυριαρχία του Φιλίππου Β΄ και του Αλεξάνδρου Γ΄.

Oι γυναίκες τους, στολισμένες με κοσμήματα, δείχνουν επίσης την ανώτερη κοινωνική τάξη στην οποία ανήκαν, ενώ τα κτερίσματα (πήλινα και μεταλλικά αγγεία, ή σπανιότερα από γυαλί και φαγεντιανή ή μεταλλικά ομοιώματα από άμαξες) σχετίζονται με τα διαβατήρια έθιμα του ταξιδιού τους στον Αδη. Από τα κοσμήματα της φετινής ανασκαφής εντυπωσιάζουν οι μεγάλες ασημένιες περόνες με δισκόμορφη κεφαλή διακοσμημένη με ρόδακα, καθώς και μια ασημένια πλεκτή αλυσίδα μήκους 85 εκατοστών διακοσμημένη σύμφωνα με την παράδοση παλαιότερων από την Εφεσο, τη Ρόδο και την Ελεύθερνα της Κρήτης. Αποτελούσε περιδέραιο στήθους όπου στερέωναν τις περόνες πάνω στο ένδυμα. Φέρει επίχρυσες κεφαλές φιδιών, καθιστούς λέοντες και γυναικείες κεφαλές θεότητας (Πότνιας Θηρών).

Τα κτερίσματα για τις γυναικείες ταφές, όπως φαίνεται έφθασαν στις αγορές της Μακεδονίας από μακρινούς τόπους. Μεταξύ αυτών, ειδώλια φαγεντιανά που προέρχονται πιθανότατα από τα εργαστήρια της Ρόδου και πήλινα αγγεία από τον αθηναϊκό Κεραμεικό, τα κορινθιακά και τα ιωνικά εργαστήρια.

Θησαυρούς έκρυβαν και οι ταφές των κλασικών και πρώιμων ελληνιστικών χρόνων (480–280 π.Χ.) κατά τους οποίους καθιερώνεται το έθιμο του οβολού για τον Χάροντα. Οι περισσότερες από τις 56 ταφές (22 ανδρικές, 29 γυναικείες και 5 αδιάγνωστες) συνοδεύονται με νομίσματα (Αμύντα Γ΄, Φιλίππου Β΄, Αλεξάνδρου Γ΄, Δημητρίου Α΄, Κασσάνδρου και Λυσιμάχου). Οι γυναίκες φορούσαν σκουλαρίκια, δακτυλίδια, χάλκινα επιχρυσωμένα στεφάνια, περίαπτα, ενώ τον χειριδωτό χιτώνα διακοσμούσαν τοξωτές πόρπες. Ξίφη και μια ή δύο λόγχες συνόδευαν τους άνδρες ενώ η στλεγγίδα (ξύστρα), όπου υπάρχει, δείχνει ότι αθλούνταν. Tα χάλκινα σκεύη που βρέθηκαν σε τέσσερις ανδρικούς τάφους φανερώνουν ταφικά έθιμα παρόμοια με εκείνα που ανακαλύφθηκαν στους τάφους του Δερβενίου, της Βεργίνας, της Πύδνας, της Σταυρούπολης Θεσσαλονίκης και της Νικήσιανης Καβάλας. Δύο από αυτά τα σκεύη, ένα με κεφάλι Αθηνάς και ένα με κεφάλι κάπρου, θεωρούνται σπάνια ευρήματα, που δείχνουν ότι η Μακεδονία υπήρξε ένα σημαντικό κέντρο της αρχαίας μεταλλοτεχνίας, εξηγεί ο κ. Χρυσοστόμου.

Περίτεχνα αγγεία για στερεές και υγρές προσφορές βρέθηκαν στις ταφές και των δύο φύλων. Μεταξύ αυτών, πελίκες με ερυθρόμορφες παραστάσεις, σκύφοι, σκυφίδια, δίωτοι σκύφοι, μόνωτα, οινοχόες, σταμνοειδείς πυξίδες, ενώ μια σπάνια αττική λήκυθος φέρει δύο ανάγλυφες παραστάσεις γιγαντομαχίας (έφιππος Ποσειδώνας και Ηρακλής εναντίον φτερωτού Γίγαντα και θεά Αθηνά εναντίον Γίγαντα).