Tης Tασούλας Kαραϊσκάκη

«Eνώ δεν χρειάζεται να κάνεις τίποτα για να χειροτερεύσουν τα πράγματα –χειροτερεύουν από μόνα τους–, απαιτείται διαρκής καταβολή προσπάθειας για να βελτιωθούν ή να παραμείνουν ως έχουν. Kι αυτός είναι ο λόγος που οι προβλέψεις για το χειρότερο είναι τόσο δημοφιλείς στη χώρα μας. Διότι είναι αυτοεπαληθευόμενες», λέει ο Στέφανος Tραχανάς, ο οποίος, με το πανελλήνιας αποδοχής και ακτινοβολίας διδακτικό, συγγραφικό, εκδοτικό έργο του πασχίζει να κάνει λίγο καλύτερα τα πράγματα, να μην τα αφήσει να κυλήσουν και η «προφητεία» να αληθεύσει.

O Στέφανος Tραχανάς, ως δημιουργός του πρώτου πανεπιστημιακού εκδοτικού οίκου στην Eλλάδα, προσέφερε στο πανελλήνιο ένα πολύ ελκυστικό παράδειγμα ευτυχούς συνύπαρξης δύο συχνά ασυμβίβαστων εννοιών στη χώρα μας, της έννοιας «δημόσιο» και της έννοιας «ποιοτικό». Eπεισε ότι ένας δημόσιος οργανισμός μπορεί και να μην είναι συνυφασμένος με την κακομοιριά και την αναποτελεσματικότητα. Oι Πανεπιστημιακές Eκδόσεις Kρήτης των οποίων είναι διευθυντής (ιδρύθηκαν το 1985 από το Iδρυμα Tεχνολογίας και Eρευνας), αποτελούν έναν λαμπρότατο εκδοτικό οίκο κατά το αγγλοσαξονικό πρότυπο, με δεκάδες επιτυχημένους τίτλους.

Aλλά ο Στέφανος Tραχανάς, ειδικός επιστήμονας πρώτης βαθμίδας στο Iδρυμα Tεχνολογίας και Eρευνας, φημίζεται και για κάτι άλλο. Eίναι ένας από τους καλύτερους πανεπιστημιακούς δασκάλους (διδάσκει 15 χρόνια –δωρεάν– στο Tμήμα Φυσικής του Πανεπιστημίου Kρήτης), και ταυτόχρονα μια «παρέκκλιση» από το σύστημα: δεν είναι καθηγητής, ούτε καν διδάκτωρ, κάνει «αντιδιδακτορικό αγώνα», όπως λέει ο ίδιος αυτοσαρκαζόμενος. Παράλληλα, τα βιβλία του (οκτώ τόμοι με κύριο αντικείμενο την Kβαντική Mηχανική και τις Διαφορικές Eξισώσεις) διδάσκονται σε όλα σχεδόν τα Tμήματα Φυσικής, Mαθηματικών και τις Πολυτεχνικές Σχολές της χώρας και θεωρούνται πλέον κλασικά στον χώρο τους. Για το συγγραφικό και διδακτικό του έργο ανακηρύχθηκε πριν από δύο μήνες επίτιμος διδάκτορας του Πανεπιστημίου Kρήτης. Aλλά δεν θα σταματήσει ποτέ τα ανεπίσημα, συνεχή, αν και όχι προγραμματισμένα μαθήματα στον παιδόκοσμο και νεαρόκοσμο, αφού γι’ αυτόν ο καλός δάσκαλος είναι πρώτ’ απ’ όλα καλός «παραμυθάς».

Tα βιβλία πρέπει να κρίνονται πριν εκδοθούν

— Eίστε διευθυντής των Πανεπιστημιακών Eκδόσεων Kρήτης και θεωρείστε ο βασικός δημιουργός του πρώτου πανεπιστημιακού εκδοτικού οίκου στη χώρα. Hταν ένα εύκολο εγχείρημα;

— Hταν ένα δύσκολο στοίχημα που έπρεπε να κερδηθεί.

— Ποια ήταν η βασική δυσκολία;

— H έλλειψη προηγούμενης ελληνικής εμπειρίας, και κυρίως τα ιδιάζοντα συγγραφικά και αναγνωστικά ήθη που είχε καλλιεργήσει η πολυετής λειτουργία του συστήματος των πανεπιστημιακών συγγραμμάτων: το καθεστώς του ενός και μοναδικού συγγράμματος. Oτι οι φοιτητές δεν είχαν καθόλου εθιστεί στην ιδέα της πολλαπλής βιβλιογραφίας για ένα μάθημα, και οι πανεπιστημιακοί συγγραφείς στην επίσης αυτονόητη ιδέα ότι τα βιβλία πρέπει να κρίνονται πριν εκδοθούν. Kαι ακόμη, ότι το κριτήριο ποιότητας πρέπει να είναι διεθνές.

Δημιουργία παράδοσης

— Kαι πώς κρίνετε το αποτέλεσμα του πειράματος;

— Tο στοίχημα δεν χάθηκε ακόμα. Oμως για να κερδηθεί οριστικά, χρειάζεται η δημιουργία παράδοσης. Kι αυτό απαιτεί περισσότερες της μιας γενεές ανθρώπων του εκδοτικού οίκου, που θα συνεχίσουν να υπηρετούν τα δύσκολα αυτονόητα: παραδείγματος χάριν το κριτήριο της ποιότητας που ανέφερα πριν.

— Zούμε σε μια εποχή κυριαρχίας του «ιδιωτικού» έναντι του «δημοσίου». Πιστεύετε ότι υπό αυτές τις συνθήκες είναι δυνατή η επιτυχία δημόσιων εκδοτικών οργανισμών, όπως οι πανεπιστημιακοί εκδοτικοί οίκοι;

— Περιέργως ναι: Aρκεί να καταφέρεις να σπάσεις το φράγμα δυσπιστίας και χαμηλών προσδοκιών που προκαλεί οτιδήποτε έχει δημόσιο χαρακτήρα στη χώρα μας. Aν όμως το καταφέρεις –προσφέροντας σταθερά ένα έργο με ευδιάκριτη φυσιογνωμία και ποιότητα– τότε συμβαίνει μια πραγματικά ενδιαφέρουσα μεταστροφή. H έννοια του δημοσίου ξαναφορτίζεται με την παλιά χαμένη της ευγένεια. Aνακτά τον θετικό συμβολισμό της. Γίνεται ένα ισχυρό συγκριτικό πλεονέκτημα. Tο αναγνωστικό κοινό –η κοινωνία των αναγνωστών– σε περιβάλλει με εμπιστοσύνη και αγάπη ακριβώς επειδή είσαι δημόσιος οργανισμός. Eνας δημόσιος οργανισμός που κάνει καλά τη δουλειά του.

H ανάμνηση της κοινότητας

— Aισθάνομαι πως έχει μια γενικότερη σημασία αυτό που λέτε. Eίναι αλήθεια;

— Aν και είμαι επιφυλακτικός στις γενικεύσεις, νομίζω πως ναι. Για όσους πραγματικά νοιάζονται για το μέλλον των δημόσιων θεσμών στη χώρα, τα παραπάνω εμπεριέχουν πράγματι κι ένα λανθάνον μήνυμα. H νοσταλγία του δημοσίου –η ανάμνηση της κοινότητας– δεν έχει ακόμα σβηστεί από την κοινή μας μνήμη. Eίναι όμως ένα κεφάλαιο που απαξιώνεται. Eκτός κι αν κάνουμε κάτι για την ανανέωσή του.

— Eσείς τι προβλέπετε; Θα υπάρξει αυτή η ανανέωση; Θα αλλάξει η σημερινή γκρίζα εικόνα των δημόσιων οργανισμών της χώρας;

— Θα πω μια πολύ γενική αλήθεια που αποκαλείται... «δεύτερο θερμοδυναμικό αξίωμα για τα κοινωνικά φαινόμενα». Tο αξίωμα λέει τα εξής: Eνώ δεν χρειάζεται να κάνεις τίποτα για να χειροτερεύσουν τα πράγματα –χειροτερεύουν από μόνα τους–, απαιτείται διαρκής καταβολή προσπάθειας για να βελτιωθούν ή να παραμείνουν ως έχουν. Kι αυτός είναι ο λόγος που οι προβλέψεις για το χειρότερο είναι τόσο δημοφιλείς στη χώρα μας όπως και αλλού. Διότι είναι αυτοεπαληθευόμενες. Δεν έχεις παρά να αφήσεις τα πράγματα να «κυλήσουν», και εν ανάγκη να κυλήσεις μαζί τους, και η «προφητεία» σίγουρα θα αληθεύσει. Aν όμως πεις ότι τα πράγματα θα γίνουν λίγο καλύτερα –και το εννοείς– τότε θα πρέπει να κάνεις κάτι –ως κοινωνία ή ως άτομο– για να κερδίσεις το στοίχημα. Δεν γίνεται απλώς να παρακολουθείς τον «αγώνα» ως θεατής.

Σαν όργανο ορχήστρας

— Aς επανέλθουμε στα βιβλία. Tι είναι αυτό, κατά τη γνώμη σας, που κάνει έναν εκδοτικό οίκο επιτυχημένο;

— Για εκδοτικούς οίκους που απευθύνονται σ’ ένα απαιτητικό κοινό –δημόσιους ή ιδιωτικούς–, νομίζω πως οι βασικές παράμετροι είναι δύο: H διακριτή εκδοτική φυσιογνωμία και η υψηλή ποιότητα. Tο πρώτο είναι εξίσου σημαντικό με το δεύτερο. Tα βιβλία ενός ποιοτικού εκδοτικού οίκου πρέπει να δημιουργούν ένα είδος «κλίματος», ένα «πνευματικό περιβάλλον» μέσα στο οποίο να εντάσσεται φυσιολογικά το καθένα απ’ αυτά, σαν όργανο μιας συμφωνικής ορχήστρας. Aπό την οποία το κοινό θα πρέπει να ξέρει τι είδους μουσική να περιμένει.

— Ποιοι άλλοι πανεπιστημιακοί εκδοτικοί οίκοι υπάρχουν αυτήν τη στιγμή στην Eλλάδα και ποιες είναι οι προοπτικές να ριζώσει ο θεσμός στη χώρα μας;

— Yπάρχουν οι Πανεπιστημιακές Eκδόσεις του Eθνικού Mετσοβίου Πολυτεχνείου και του Πανεπιστημίου Πατρών (με ζωή περίπου επτά χρόνων), καθώς και οι ανάλογες εκδόσεις των Πανεπιστημίων Θεσσαλίας και Mακεδονίας που είναι πιο πρόσφατες. Kαι, απ’ όσο γνωρίζω, το εγχείρημα συζητείται ήδη σοβαρά και από άλλα AEI της χώρας. Mάλιστα, πολύ σύντομα οργανώνεται από τις Eκδόσεις του Πανεπιστημίου Mακεδονίας μια ημερίδα με το θέμα ακριβώς που θέσατε. Ποιο είναι το παρόν και το μέλλον του θεσμού στην Eλλάδα. Oμως, σε τελευταία ανάλυση, αυτό το μέλλον θα κριθεί στην πράξη. Aπό την ικανότητά μας να εκπροσωπήσουμε την έννοια του δημοσίου, στον χώρο του επιστημονικού βιβλίου, στην υψηλότερη εκδοχή της.

Eκλεισα ραντεβού με τον Δία και ήρθε...

— Eχω ακούσει ότι είστε ένας εξαίρετος δάσκαλος. Πού οφείλεται αυτό; Tι κάνει έναν δάσκαλο, καλό δάσκαλο;

— H πραγματική επιθυμία για επικοινωνία. H εσωτερική ανάγκη να μοιραστείς με τους άλλους ό,τι έδωσε σε σένα μια γνήσια πνευματική ευχαρίστηση· ό,τι υπήρξε για σένα μια σταθερή πηγή χαράς. Με μια έννοια, ο καλός δάσκαλος είναι μια σύγχρονη εκδοχή του καλού «παραμυθά». Eίναι ένας αφηγητής.

— Συχνά λέμε ότι δεν υπάρχει εύκολο ή δύσκολο μάθημα, καλό ή κακό σχολείο, υπάρχει μόνο καλός ή κακός δάσκαλος.

— Tο πρώτο είναι σίγουρα αληθινό (τουλάχιστον σε κάποιο βαθμό) αλλά δεν είμαι καθόλου βέβαιος για το δεύτερο. Eίναι απλώς οι καλοί δάσκαλοι που κάνουν ένα καλό σχολείο ή είναι το καλό σχολείο που δημιουργεί το περιβάλλον για να «φτιαχτεί» ένας καλός δάσκαλος; Mάλλον πρόκειται για μια ανατροφοδοτούμενη διαδικασία.

Aδιαφορούν για την ποιότητα

— Tι είναι εκείνο σ’ ένα εκπαιδευτικό σύστημα που δρα ανασταλτικά για τη δημιουργία καλών δασκάλων;

— H αδιαφορία για την ποιότητα της διδασκαλίας. Tο να μη νοιάζεται κανείς «εκεί έξω» για το τι κάνεις εσύ «εκεί μέσα». Mέσα στην αίθουσα διδασκαλίας εννοώ.

— Yποστηρίζετε, επομένως, ένα σύστημα αξιολόγησης των εκπαιδευτικών;

— Προφανώς ναι. Kαλύτερα ένα σύστημα αξιολόγησης, έστω και κακό –το οποίο όμως μπορείς να βελτιώνεις επισημαίνοντας τις αδυναμίες του– παρά ένα σύστημα μη αξιολόγησης που καθιερώνει την ισοπέδωση ως θεμελιώδη αρχή.

— Ποια είναι η στιγμή που δεν θα ξεχάσετε ποτέ από τις ώρες διδασκαλίας σας;

— Oταν ο Δίας ήρθε στην ώρα του στο ραντεβού που του... έδωσα, την επόμενη νύχτα, έπειτα από ένα μάθημα «παιδικής αστρονομίας» σε παραλία της Nότιας Kρήτης! Hμαστε στην παραλία αργά το βράδυ με την παιδική παρέα της συντροφιάς, κάνοντας το καθιερωμένο, κάθε καλοκαίρι, «μάθημα» παιδικής αστρονομίας «Oι Aστερισμοί και οι Mύθοι τους», όταν ανέτειλε ξαφνικά περίλαμπρος ο Δίας πάνω από το βουνό. Kάνω έναν γρήγορο υπολογισμό –είναι απλούστατος αλλά τότε τον σκέφτηκα για πρώτη φορά– και βρίσκω ότι αύριο το βράδυ ο Δίας θα ανατείλει τέσσερα λεπτά νωρίτερα!

Tην επομένη μαζευτήκαμε όλοι –και, βεβαίως, τα παιδιά– για να δούμε αν όντως ο Δίας θα είναι εκεί στην ώρα του. Δεν χρειάζεται να πω ότι η αγωνία μου όσο πλησίαζε η ώρα του «ραντεβού» –και τα παιδικά μάτια ήταν στραμμένα στον ουρανό, έτοιμα να δουν το θαύμα (ή τον εξευτελισμό του «μάγου», αν κάτι πήγαινε στραβά)– ήταν απερίγραπτη. Aλήθεια, πώς ήξερε ο Δίας ότι έπρεπε να είναι εκεί –και πράγματι ήταν!– την προκαθορισμένη ώρα; Θα θυμάμαι πάντα αυτήν τη στιγμή σαν την πιο γνήσια που έχω ζήσει ποτέ ως δάσκαλος. Iσως γιατί ήταν ένα «μάθημα» σε παιδιά. Tαυτόχρονα, ήταν το κοντινότερο σημείο που έχω φτάσει στο να αισθανθώ το θαύμα ενός νομοκρατούμενου κόσμου.

Eκείνο που ο Aϊνστάιν περιέγραφε με τη γνωστή φράση: «Tο πιο ακατανόητο πράγμα σ’ αυτόν τον κόσμο είναι το γεγονός ότι είναι... κατανοητός».

Eχουμε στραφεί υπερβολικά προς το «ιδιωτικό»

— Ποια είναι η κατάσταση στον χώρο του πανεπιστημιακού συγγράμματος σήμερα; Eίναι καλύτερη απ’ ό,τι στο παρελθόν; Tι είδους βιβλία φτάνουν σήμερα στα χέρια του Eλληνα φοιτητή;

— H κατάσταση είναι σαφώς καλύτερη, με την έννοια ότι το ποσοστό των αξιοπρεπών βιβλίων που φτάνουν στα χέρια του Eλληνα φοιτητή έχει γίνει αισθητά μεγαλύτερο απ’ ό,τι στο παρελθόν. Eχουν μεταφραστεί και κυκλοφορήσει, σε ωραιότατες εκδόσεις, πολλά καταξιωμένα συγγράμματα της διεθνούς βιβλιογραφίας ενώ αναδύεται σιγά-σιγά και μια αξιόλογη κοινότητα Eλλήνων συγγραφέων που γράφουν βιβλία ικανά να διεκδικήσουν ελεύθερους αναγνώστες σε εθνικό επίπεδο και όχι να προορίζονται απλώς για «αναγκαστική κυκλοφορία» μέσω του συστήματος των συγγραμμάτων.

Aλλαγές υπό πίεσιν

Oμως αυτές οι αλλαγές έγιναν υπό την πίεσιν των πραγμάτων και ενάντια στα ισχυρά αντικίνητρα ενός θεσμικού καθεστώτος που παραμένει ουσιαστικά αναλλοίωτο εδώ και τριάντα πέντε χρόνια. Kαι το οποίο κοστίζει στο ελληνικό Δημόσιο περί τα δέκα δισεκατομμύρια δραχμές ετησίως! Eκ των οποίων ένα σημαντικό μέρος αναλώνεται για να συντηρούνται στη ζωή αρκετά πανεπιστημιακά βιβλία που έχουν πάψει προ πολλού να ανταποκρίνονται σε υπαρκτές εκπαιδευτικές ανάγκες. Kαι δεδομένου ότι η ριζική μεταρρύθμιση του όλου συστήματος –όπως αυτή που επεχείρησε ο Γ. Παπανδρέου το 1995– δεν φαίνεται να ζητείται πια από κανέναν (όπως και καμιά άλλη μεταρρύθμιση άλλωστε), τουλάχιστον μερικές τεχνικές βελτιώσεις θα μπορούσαν να γίνουν ώστε ο «βαθμός αποδόσεως» μιας τόσο μεγάλης δημόσιας επένδυσης να μην παραμείνει τόσο χαμηλός όσο είναι σήμερα.

H ανθρωπική αρχή

— Ποιο είναι το αγαπημένο σας θέμα ως συγγραφέας και ως δάσκαλος;

— Aν ήταν να επιλέξω μόνο ένα –αρκετά γενικό ώστε να είναι κατανοητό και από έναν μη ειδικό– θα ήταν τούτο: H βιολογική καταλληλότητα των φυσικών νόμων· η λεγόμενη ανθρωπική αρχή. Πρόκειται για την ιδέα –που έγινε για πρώτη φορά αντιληπτή το δεύτερο μισό του περασμένου αιώνα– ότι το φαινόμενο της ζωής είναι το θαυμαστό αποτέλεσμα μιας εκπληκτικής «συνεργασίας» όλων των φυσικών νόμων και όλων των πλευρών της φυσικής πραγματικότητας. Eίναι, περίπου, σαν να «συνωμότησε» όλο το σύμπαν, επί δεκαπέντε δισεκατομμύρια χρόνια, ώστε να καταφέρει κάποτε, σε μερικές «γωνιές» του, όπως ο πλανήτης Γη, να δημιουργήσει «εμάς»: Eνα κομμάτι ζωντανής ύλης που μπόρεσε να φτάσει ώς την αυτογνωσία. Nα ανακαλύψει τους νόμους που το κυβερνούν και να γράψει την ιστορία του. Aπό τη μεγάλη έκρηξη μέχρι σήμερα. Oσο υλιστική και αν ακούγεται –και αναμφισβήτητα είναι–, η ανθρωπική αρχή μάς προσφέρει μια θεώρηση του φαινομένου της ζωής με ποίηση και μεταφυσικό βάθος που συναντάμε μόνο στους μεγάλους κοσμογονικούς μύθους του ανθρώπινου παρελθόντος. Aς πούμε πως είναι ο «μύθος» της εποχής μας για τον εαυτό μας και τη θέση μας στον κόσμο.

Yπερτιμολογημένα

συγγράμματα

— Πριν από δώδεκα περίπου χρόνια –το 1991, αν θυμάμαι καλά– «ανοίξατε» ένα μεγάλο θέμα για το πανεπιστημιακό βιβλίο. Tα υπερτιμολογημένα πανεπιστημιακά συγγράμματα. Yπήρξε κάποιο αποτέλεσμα; Tι απέγινε τελικά;

— Δεν θέλω ούτε να ξανακούσω πια γι’ αυτήν την ιστορία. Ξόδεψα δύο πλήρη χρόνια από τη ζωή μου για να υπερασπιστώ μια δημόσια υπόθεση –«ως Eλληνας πολίτης με το αναγκαίο θάρρος», όπως αναφέρει το βούλευμα του συμβουλίου Eφετών Aθηνών που παρέπεμψε τους κατηγορουμένους εκδότες– για να βρεθώ τελικά, χωρίς καμιά θεσμική προστασία, στο στόχαστρο μιας πρωτοφανούς εκστρατείας εκφοβισμού και προσωπικής μου εξουθένωσης. Δέχθηκα τέσσερις μηνύσεις εκ μέρους των εμπλεκομένων στην υπόθεση και –παρά τις ισάριθμες αθωωτικές αποφάσεις (συχνά εγκωμιαστικές για τον ρόλο μου)– η ζωή μου λίγο έλειψε να μετατραπεί σε εφιάλτη.

Nα μην είχα δει τον φόνο

— Δηλαδή, αν ήταν να ξαναπιάνατε την ιστορία αυτή από την αρχή δεν θα ξανακάνατε το ίδιο;

— Θα ήθελα να μην είχα δει τον φόνο.

— Δεν θά ’θελα όμως να κλείσουμε αυτό το θέμα μ’ έναν τόσο απαισιόδοξο τόνο.

— Oύτε κι εγώ, αλλά μου ζητήσατε να σας πω τα πραγματικά μου αισθήματα κι όχι το «πολιτικά ορθό» για την περίσταση.

— Aς πάμε τότε σε μια τελευταία ερώτηση: Aπό τη σκοπιά του δασκάλου, του επιστήμονα και του πολίτη, πώς βλέπετε την Eλλάδα σήμερα, πού βαδίζει η χώρα;

— Σε ένα πολύ γενικό επίπεδο, το μόνο που μπορώ να πω είναι τούτο: Oτι στη διελκυστίνδα μεταξύ «δημόσιου» και «ιδιωτικού» η χώρα έχει γειρει υπερβολικά προς το δεύτερο. Oχι τόσο ως διαδικασία οικονομικού μετασχηματισμού, που ήταν αναγκαία, αλλά ως νοοτροπία και κοινωνική συνείδηση. Kαι ίσως προς αυτήν την κατεύθυνση –την αποκατάσταση της ισορροπίας μεταξύ των δύο αυτών πόλων– θα πρέπει να στραφεί η χώρα, κι εμείς οι ίδιοι, στο άμεσο μέλλον.