Σε αναζήτηση του κοινού μας προγόνου

Η πλειονότητα των Ευρωπαίων έλκουν την καταγωγή τους από 7 γυναίκες και το πολύ 10 άνδρες, παλαιολιθικούς κυνηγούς-τροφοσυλλέκτες

Την ώρα που οι επιστήμονες ζητωκραύγαζαν για την επίσημη καταγραφή του ανθρώπινου γονιδιώματος, άρχισαν να διατυπώνονται τα πρώτα ερωτήματα για το κατά πόσον αυτή η καταγραφή των μυστικών της ανθρώπινης ζωής θα επηρεάσει το μέλλον της ανθρωπότητας, ανοίγοντας νέους δρόμους για τις ιατρικές θεραπείες και θέτοντας ηθικά διλήμματα που ενδεχομένως θα αλλάξουν τον τρόπο σκέψης μας. Αλλά για να δούμε το μέλλον πρέπει πρώτα να κοιτάξουμε στο παρελθόν. Ο ανθρώπινος γενετικός κώδικας είναι εν πολλοίς μια καταγραφή του ιδιόμορφου και περιπετειώδους παρελθόντος μας, που σημαδεύτηκε από τυχαίες εξελίξεις. Ολα τα στοιχεία για την ταπεινή εξελικτική πορεία μας είναι εδώ. Kαι το μεγαλύτερο μέρος του γονιδιώματός μας είναι, περιέργως, όμοιο με αυτό της δροσοφίλα ή μύγας του κρασιού και το 99% απαντάται και στον χιμπατζή. Ο γενετικός μας κώδικας, κάπου ανάμεσα στις πληροφορίες που περιέχει για το απώτερο παρελθόν μας και το μέλλον μας, μας μιλά και για το πιο κοντινό παρελθόν και ίσως να μας παρέχει τα μέσα για να «προεκτείνουμε» την ιστορία στον κόσμο της προϊστορίας.

Την τελευταία δεκαετία και κυρίως τα τελευταία χρόνια, η γενετική αναζωογόνησε και περιέπλεξε συνάμα το κατά πολύ αρχαιότερο -και πολύ πιο σκονισμένο- πεδίο της προϊστορικής αρχαιολογίας. Αυτό που κάποτε ήταν μια ανθρωπιστική αναζήτηση των παλαιών αξιών, κατακλύστηκε από συγκεχυμένες στατιστικές αναλύσεις των γενετικών δεδομένων, οι οποίες όμως επέτρεψαν να ακουστούν οι φωνές που είχαν σιγήσει και που στοιχειοθετούν την ιστορία του Homo sapiens sapiens. Μόνο στην Ευρώπη, που εμφανίζει τις λιγότερες ανθρώπινες γενετικές ποικιλίες από κάθε άλλη ήπειρο, η γενετική έρευνα αλλάζει τις από αιώνων απόψεις μας για τις εθνικές ταυτότητες. Περίπου το 80% των γονιδίων των σύγχρονων Ευρωπαίων προέρχεται από προγόνους που έφθασαν στην Ευρώπη πριν από 11.000 χρόνια. Kαι η πλειονότητα των κατοίκων της ηπείρου είτε είναι Ιταλοί είτε Σουηδοί και ανεξάρτητα από το πόσο υπερήφανοι αισθάνονται για το αριστοκρατικό ή αγροτικό παρελθόν τους, έλκουν την καταγωγή τους από μόνον επτά γυναίκες και το πολύ δέκα άνδρες προγόνους, οι περισσότεροι από τους οποίους έφθασαν στην Ευρώπη σαν παλαιολιθικοί κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες, που όχι μόνο δεν εξαφανίστηκαν από την ανώτερη τεχνολογία των νεολιθικών αγροτών που κατέφθασαν αργότερα από τη Μέση Ανατολή, αλλά έζησαν μαζί τους επί χιλιάδες χρόνια.

Παράλληλα με την κλασική αρχαιολογία που συνεχίζει να ξεθάβει και να χρονολογεί τα απομεινάρια των αρχαίων χρόνων, μια άλλη επιστήμη, η μοριακή ανθρωπολογία ή αρχαιογενετική εργάζεται σκληρά για να ανασυστήσει τη γενετική κληρονομιά των σύγχρονων Ευρωπαίων. Τα ευρήματα της αρχαιολογικής σκαπάνης και του εργαστηρίου δεν εναρμονίζονται πάντα. Οταν μάλιστα παρεισφρέουν απόψεις περί γλωσσικών δεσμών, η όλη συζήτηση λαμβάνει έντονο χαρακτήρα. Αλλά οι διαφορές και οι εντάσεις ανάμεσα στις επιστήμες είναι δημιουργικές και δεν υπάρχει αμφιβολία ότι στο τέλος θα οδηγηθούμε σε ένα κοινό παρελθόν.

Τα τελευταία χρόνια μερικά από τα πιο αποκαλυπτικά στοιχεία γι' αυτό το κοινό παρελθόν βρέθηκαν όχι στους αρχαιολογικούς χώρους, αλλά στα γονίδια. Τον περασμένο χρόνο δύο ξεχωριστές ομάδες ερευνητών παρουσίασαν στοιχεία που φανερώνουν ότι οι σύγχρονοι Ευρωπαίοι κατάγονται από τους ανθρώπους που έφτασαν στην ήπειρο τη Νεοπαλαιολιθική Εποχή, πριν από 11.000 χρόνια.

Η πρώτη ομάδα, υπό την καθοδήγηση της Ορνέλα Σεμίνο του πανεπιστημίου της Παβία και της Λούκα Kαβάλι-Σφόρτσα του πανεπιστημίου του Στάνφορντ, ανέλυσαν τα στοιχεία από το χρωμόσωμα Υ 1.007 ανδρών από την Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή. Το μεγαλύτερο μέρος του χρωμοσώματος Υ που καθορίζει το φύλο, μεταβιβάζεται από τον πατέρα στον γιο χωρίς ανασυνδυασμούς από το γενετικό υλικό της μητέρας, αλλά χαρακτηρίζεται από ορισμένες αποκαλυπτικές μεταλλάξεις. Η ομάδα της Σεμίνο ανακάλυψε ότι μόνο δέκα από αυτές τις μεταλλάξεις, κάθε μία από τις οποίες αντιπροσωπεύει μια γραμμή καταγωγής που εκτείνεται ώς τους προϊστορικούς χρόνους, αντιστοιχούν στο 95% των δειγμάτων.

Μελετώντας τον τρόπο με τον οποίο αυτές οι μεταλλάξεις κατανέμονται στους σύγχρονους Ευρωπαίους άνδρες και στη συνέχεια κάνοντας την αντιστοίχιση με τα αρχαιολογικά στοιχεία για την εγκατάσταση του ανθρώπου στην ήπειρο, οι γενετιστές ανθρωπολόγοι κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι το 80% αυτών των χρωμοσωμάτων φτάνει μέχρι τις αρχαιότερες μεταναστεύσεις στην Ευρώπη από τη Μέση Ανατολή και την Kεντρική Ασία. Τα χρωμοσώματα «διατηρήθηκαν» από τους ανθρώπους που επέζησαν της τελευταίας περιόδου των παγετώνων στην Ευρώπη σε τρία «σημεία» της ηπείρου, στη σημερινή Ουκρανία, στα Βόρεια Βαλκάνια και στην Ιβηρική χερσόνησο πριν από 13.000 χρόνια, οπότε και άρχισαν να εξαπλώνονται και να επανεγκαθίστανται στην υπόλοιπη Ευρώπη, καθώς οι πάγοι έλιωναν.

Τα συμπεράσματα της παραπάνω έρευνας συμπίπτουν με την ανάλυση που έγινε από τη δεύτερη ομάδα, στο πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, αλλά στο μιτοχονδριακό DNA που μεταβιβάζεται από τη μητέρα στα παιδιά. Ο Μάρτιν Ρίτσαρντς και οι συνεργάτες του, χρησιμοποιώντας περισσότερα από 4.000 δείγματα από γυναίκες στην Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή, ανέλυσαν τις μεταλλάξεις που πίστευαν ότι αφορούσαν την Ευρώπη. Στη συνέχεια, χρησιμοποιώντας τις ήδη γνωστές αναλογίες μεταλλάξεων για ένα συγκεκριμένο μέρος του μιτοχονδριακού DNA, κατέληξε στο ίδιο συμπέρασμα: το 80% της γραμμής καταγωγής των σημερινών Ευρωπαίων φτάνει ώς την Παλαιολιθική Εποχή.

Οι δύο έρευνες αμφισβητούν προηγούμενες θεωρίες για την αρχαιότητα των Ευρωπαίων. Η ανάπτυξη της γεωργίας και της κτηνοτροφίας στη Μέση Ανατολή πριν από 10.000 χρόνια και η μεγάλη μετανάστευση στην Ευρώπη των νεολιθικών ανθρώπων δεν αντικατέστησε τους παλαιολιθικούς κυνηγούς-τροφοσυλλέκτες της ηπείρου που επέζησαν των παγετώνων. «Σήμερα έχουμε μια σαφέστερη εικόνα: οι πρόγονοί μας που κυνηγούσαν βίσονες και ταράνδους είχαν την ίδια γενετική σύνθεση μ' εμάς», λέει ο καθηγητής Γενετικής του πανεπιστημίου της Οξφόρδης Μπράιαν Σάικς.

Οπως κάθε άλλη επιστημονική καινοτομία, η αναζήτηση των προγόνων μας με την ανάλυση των χρωμοσωμάτων Υ των ανδρών ή του μιτοχονδριακού DNA των γυναικών προκαλεί πολλά ερωτήματα στους κόλπους της επιστημονικής κοινότητας. Ορισμένοι επιστήμονες, για παράδειγμα, θεωρούν ότι παρά τον σχετικά μεγάλο αριθμό των δειγμάτων και στις δύο έρευνες, το δείγμα παραμένει μικρό για να μας δώσει μια πλήρη εικόνα των γενετικών ποικιλιών των Ευρωπαίων. Αλλοι πάλι αμφισβητούν ότι η αναλογία των μεταλλάξεων στο DNA του μιτοχονδρίου είναι αρκετή για να υποστηρίξει τα συμπεράσματα σχετικά με την ηλικία των Ευρωπαίων προγόνων μας.

«Η κλασικές μέθοδοι της ανθρωπολογίας παραμένουν οι μόνες αξιόπιστες για τον καθορισμό της ηλικίας», παραδέχεται ο γενετιστής Μάρκα Στόουνκιγκ, του Ινστιτούτου Εξελικτικής Ανθρωπολογίας Max Planck της Λειψίας. Ο καθηγητής Στόουνκιγκ ήταν μέλος της ομάδας του Μπέρκλεϊ του πανεπιστημίου της Kαλιφόρνιας, που το 1987 διατύπωσε τη θεωρία της «Μιτοχονδριακής Εύας», σαν της κοινής προγόνου όλων των ανθρώπων, ηλικίας 140.000 έως 280.000 χρόνων. Αλλά και η γενετική σημειώνει προόδους όσον αφορά τη χρονολόγηση.

Η χρονολόγηση με τον άνθρακα-14 παρείχε τη δυνατότητα στους αρχαιολόγους να καθορίσουν επακριβώς ορισμένα σημαντικά ευρήματα από την προϊστορική Ευρώπη, από τις τοιχογραφίες στο σπήλαιο Σοβέ της Γαλλίας (32.000 ετών) και τους νεογιλούς του ανθρώπου του Νεάντερταλ στο Kάβαλο της Ιταλίας (31.000 ετών), ώς τον μινωικό πολιτισμό (3.700 ετών). Αυτό σημαίνει ότι υπάρχει πάντα η πιθανότητα μιας νέας ανακάλυψης -μια γεωργική κοινότητα που δεν εμφανίζει τις παραδεδεγμένες χρονολογίες ή τους τόπους- που θα αναιρέσει τις υπάρχουσες θεωρίες.

«Η γενετική μάς μιλάει για τα ταξίδια των ανθρώπινων γονιδίων», λέει ο Μάρεκ Σβέλεμπιλ. Αλλά η ανταλλαγή γονιδίων διαφέρει από τη γλωσσική ή πολιτισμική ανταλλαγή. Επομένως, μπορούμε να πούμε πως έχουμε τρεις ταυτότητες: τη γενετική, τη γλωσσική και την πολιτισμική».

Αναφορικά με την ανάπτυξη της γεωργίας και κτηνοτροφίας στην Ευρώπη, για παράδειγμα, η γενετική μάς λέει σήμερα ότι ο νεολιθικός άνθρωπος που έφτασε από τη Μέση Ανατολή δεν εξαφάνισε τον «ιθαγενή» παλαιολιθικό άνθρωπο, αλλά δεν εξηγεί πώς η νέα τεχνολογία εξαπλώθηκε στην Ευρώπη. Η άποψη του Ζβέλεμπιλ, ύστερα από μελέτη των αρχαιολογικών ευρημάτων, είναι ότι σε πολλές περιοχές της ανατολικής και βόρειας Ευρώπης υπήρχαν «σύνορα» ανάμεσα στους τροφοσυλλέκτες και τους γεωργούς, τα οποία ενδέχεται να διατηρήθηκαν χιλιάδες χρόνια.

Εχει διαπιστωθεί πως οι δύο «κοινότητες» είχαν εμπορικές συναλλαγές. Στην ανατολική Βαλκανική οι τροφοσυλλέκτες αντήλλασσαν λίπος φώκιας, πυρόλιθους και σχιστόλιθους με κεραμικά και σιτηρά. Στις παράκτιες περιοχές πάλι, όπου τα ψάρια και τα οστρακοειδή αφθονούσαν, οι τροφοσυλλέκτες δεν ένιωθαν την ανάγκη κηπευτικών. Η εξάπλωση της γεωργίας επομένως ήταν μάλλον αποτέλεσμα της υιοθέτησής της από τον παλαιολιθικό άνθρωπο παρά των μεταναστεύσεων των νεολιθικών κοινοτήτων. «Το ταξίδι των γονιδίων, επομένως, δεν συμβαδίζει με τα πολιτισμικά πρότυπα».

Ούτε με τα γλωσσικά πρότυπα, λένε σήμερα οι μελετητές. Ο Σάικς παρατηρεί ότι οι Βάσκοι που μιλούν μια μη ινδοευρωπαϊκή γλώσσα, παρόλο που περικλείονται από ινδοευρωπαϊκές γλώσσες, δεν διαθέτουν τη γενετική σύνθεση που θα οδηγούσε στο συμπέρασμα ότι βρίσκονται στην Ευρώπη νωρίτερα από τους Ισπανούς ή Γάλλους γείτονές τους. Παρομοίως, οι Ούγγροι που μιλούν μια φιννοουγρική γλώσσα, δεν διαφέρουν γενετικά από τους Σλάβους γείτονές τους.

Η πολιτισμική ανταλλαγή, λοιπόν, διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην ανθρώπινη ιστορία. Τριάντα χρόνια πριν, η κυρίαρχη θεωρία ήταν πως ο πρόδρομος των ινδοευρωπαϊκών γλωσσών ήρθε στην Ευρώπη με τον πολεμιστή-καβαλάρη από τις στέπες του πόντου της σημερινής Ουκρανίας, που την επέβαλε με τη δύναμη των όπλων. Το 1987, όμως, ο Kόλιν Ρένφριαν, του Ινστιτούτου Αρχαιολογικών Μελετών Μακντόναλτ του Kέμπριτζ, υποστήριξε ότι οι νεολιθικοί γεωργοί έφεραν τη γλώσσα και την επέβαλαν με «όπλο» τη νέα τεχνολογία. Η γενετική, όμως, λέει σήμερα ότι ούτε οι πολεμιστές ούτε οι γεωργοί μπόρεσαν να διατηρήσουν τη γλώσσα τους. Kαι οι ινδοευρωπαϊκές γλώσσες εξαπλώθηκαν επιτυχέστερα από τα γονίδια.

Αν λοιπόν η γενετική αντιμετωπίζει δυσκολίες στη χρονολόγηση των προγόνων μας, ο χρονικός καθορισμός των γλωσσολογικών αλλαγών, παρατηρεί ο Ρένφριαν, είναι σχεδόν προβληματικός. Μολονότι οι γλωσσολόγοι μπορούν να εντοπίσουν τις αλλαγές από τα υστερολατινικά στα πρωτοϊσπανικά, για παράδειγμα, δεν είναι σε θέση να υποστηρίξουν ότι τα ίδια πρότυπα ισχύουν και για τις άλλες γλώσσες, κυρίως πριν από την ανακάλυψη της γραφής.

Οι γλωσσολόγοι λοιπόν, όπως και οι συνάδελφοί τους στις άλλες ανθρωπιστικές επιστήμες που ερευνούν την προϊστορική εξέλιξη του ανθρώπου, έχουν αρχίσει να «βγαίνουν» από το στενό πλαίσιο της επιστήμης τους και να σχετίζουν τις αλλαγές στη γλώσσα με «πραγματικές διαδικασίες», όπως τις πλημμύρες και τη δημογραφική εξέλιξη. Επομένως, οι ισχύουσες μέχρι σήμερα θεωρίες ενδέχεται να αλλάξουν τις επόμενες δεκαετίες αν συνεχιστεί η γόνιμη σχέση ανάμεσα στην αρχαιολογία και τη μοριακή ανθρωπολογία.

Ουδείς σχεδόν αμφισβητεί πως η εξάπλωση της έρευνας σε νέα πεδία θα οδηγήσει σε μια περισσότερο πολύπλοκη και με ιδιαίτερα λεπτές διαφορές άποψη για το τι τελικά σημαίνει το ανθρώπινο είδος. Το βέβαιο είναι πως είμαστε περισσότερο όμοιοι μεταξύ μας απ' ό,τι υποστηρίζουν οι ρατσιστές ή οι εθνικιστές: οι γενετικές διαφοροποιήσεις ανάμεσα στα έξι δισεκατομμύρια ανθρώπους του πλανήτη είναι λιγότερες από αυτές σε μια αγέλη χιμπαντζήδων. Αλλά τα γονίδιά μας έδωσαν τη δυνατότητα να εξελιχθούμε από τον τροφοσυλλέκτη που έψαχνε καρπούς, στον άνθρωπο που ψάχνει στο Διαδίκτυο.

Η σύγχρονη γεωργία και κτηνοτροφία περνά δύσκολους καιρούς. Τρελές αγελάδες, αφθώδης πυρετός, ορμόνες, γενετικώς τροποποιημένα τρόφιμα. Λες και υπάρχει μια συνωμοσία που ανατρέπει την εδώ και αιώνες πίστη πως τα αγροτικά προϊόντα «κάνουν καλό στην υγεία». Ή μήπως ο πρωτογενής τομέας της σύγχρονης οικονομίας, που πρωτοεμφανίστηκε πριν από 10.000 έως 12.000 χρόνια στη σημερινή Μέση Ανατολή, είναι καταστροφικός για την ανθρώπινη υγεία;

Kάτι τέτοιο θα σήμαινε πλήρη απαξίωση της εξέλιξης του ανθρώπινου είδους. Η καλλιέργεια της γης οδήγησε στην πρώτη μόνιμη εγκατάσταση του ανθρώπου και επομένως στην κοινωνική οργάνωση που ήταν άγνωστη στον κυνηγό - τροφοσυλλέκτη. Παράλληλα, όμως, λένε σήμερα οι υποστηρικτές της «παλαιολιθικής δίαιτας», η γεωργία οδήγησε την ανθρωπότητα σε αντίθετες προς τη φύση της διαιτητικές συνήθειες για τις οποίες δεν ήταν προετοιμασμένη. Kαι σ' αυτές τις συνήθειες αποδίδονται σήμερα ασθένειες όπως η καρδιοπάθεια, ο διαβήτης, η αρτηριοσκλήρωση, η οστεοπόρωση κ.λπ.

Με άλλα λόγια, πρέπει να τρώμε όπως οι πρόγονοί μας: φρούτα, ψάρια και πολύ άπαχο κρέας. Ο μέσος Ευρωπαίος λαμβάνει το 70% των θερμίδων του από τροφές που δεν υπήρχαν κατά την ανθρώπινη εξέλιξη: γάλα και προϊόντα γάλακτος, λάδι, ζάχαρη, σιτηρά, δηλαδή τροφές φτωχές σε μέταλλα και βιταμίνες και πλούσιες σε λίπη και άλατα.

Ανεξαρτήτως από το πόσο είμαστε έτοιμοι να υιοθετήσουμε τις διατροφικές συνήθειες του ανθρώπου των σπηλαίων, η «παλαιολιθική δίαιτα» δεν αποτελεί λύση εύκολα αποδεκτή ή, πολύ περισσότερο, εφαρμόσιμη. Αλλωστε, δεν συναντάς εύκολα ένα μαμούθ πίσω από κάθε φανοστάτη σήμερα. Ούτε για τους μακρινούς προγόνους μας ήταν εύκολο, και αυτός είναι ίσως ο λόγος που στράφηκαν στη γεωργία.

Αν θέλετε να μάθετε ασφαλώς για το γενεαλογικό σας δένδρο, πρέπει να εξετάσετε τα γονίδιά σας και ο Μπράιαν Σάικς, καθηγητής της γενετικής στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, είναι εδώ για να σας βοηθήσει να αναγνωρίσετε μέρος του γενετικού σας κώδικα, το οποίο εξιστορεί μια συνεχή αλυσίδα των προγόνων σας μέχρι τη Λίθινη Εποχή. Το DNA στα μιτοχόνδρια -κυτταρικά οργανίδια των οποίων η γενετική σύνθεση καθορίζεται από τη μητέρα- όλων των Ευρωπαίων, εκτός από τη φυλή Σάμι (Λάπωνες) της βόρειας Σκανδιναβίας, αποκαλύπτουν ότι καταγόμαστε από μία από τις «Επτά θυγατέρες της Εύας», όπως τις αποκαλεί ο καθηγητής Σάικς. Αυτές οι μητέρες όλων των Ευρωπαίων μετανάστευσαν στην Ευρώπη από την Αφρική ή την Ασία πριν από 50.000 χρόνια. Ο Σάικς τους έχει δώσει μυθικά ονόματα.

Είναι λοιπόν η Ούρσουλα, η Ελενα, η Βέλντα, η Τέρα, η Kατρίν, η Ξένια και η Γιασμίν. Ο καθηγητής Σάικς σκιαγράφησε επίσης την ιστορία των πληθυσμών από τα συγκεκριμένα πρότυπα μεταλλάξεων, που καθορίζουν και χρονολογούν καθεμιά από τις αρχαίες αυτές ομάδες των προγόνων.

Η φυλή της Ούρσουλα, λοιπόν, ήταν από τους πρώτους ανθρώπους που έφτασαν στην Ευρώπη, ενώ άλλοι από την ομάδα της έφτασαν από τη Μέση Ανατολή πολύ αργότερα. Η πιο συνηθισμένη μητρική γραμμή καταγωγής των σύγχρονων Ευρωπαίων, πάντως, είναι από τη φυλή της Ελενας, που όπως πιστεύεται πρωτοεμφανίστηκε στα Πυρηναία κατά τις μετακινήσεις της Περιόδου των Παγετώνων και από κει, όταν οι πάγοι άρχισαν να υποχωρούν περίπου πριν από 13.000 χρόνια, μετανάστευσε βορειότερα. Την ίδια πορεία ακολούθησε και η φυλή της Βέλντα από την Ιβηρική Χερσόνησο ορμώμενη, ενώ οι φυλές της Τέρα και της Kατρίν εξαπλώθηκαν επίσης βόρεια από τη σημερινή Ιταλία.

Οι απόγονοι της Ξένιας πιστεύεται ότι μετακινήθηκαν από την αρχική εγκατάστασή τους στον Kαύκασο όχι μόνο προς τη δυτική Ευρώπη, αλλά και προς την ανατολική και την Αμερική. Τέλος, πριν από 10.000 χρόνια περίπου, η φυλή της Γιασμίν ήταν αυτή που έφερε τη γεωργία στην Ευρώπη από τη Συρία.

Οι απόγονοι αυτών των επτά «φυλών» εμφανίζονται σε όλες τις εθνικές ομάδες της Ευρώπης. Οπότε, το να προσπαθήσουμε να τις συσχετίζουμε με τις σύγχρονες εθνότητες ή να ταυτιστούμε με κάποιες από αυτές, είναι σχεδόν άνευ σημασίας.