Του Αντωνη Mπαρτζωκα* / abartzo@econ. uoa. gr

Πριν από 40 χρόνια, ο Albert Hirschman τόνιζε ότι όταν χειροτερεύουν οι συνθήκες στις αγορές, οι πολίτες έχουν να επιλέξουν ανάμεσα στην «έξοδο» και τη «διαμαρτυρία». Φαίνεται ότι και στη σημερινή συγκυρία, η επιλογή που τείνει να επικρατήσει είναι η έξοδος από την «επίσημη» οικονομία και η διεύρυνση της παραοικονομίας. Στην Ελλάδα, πολλοί επιχαίρουν με την εξέλιξη αυτή και επιδιώκουν να την αναδείξουν σε έναν από τους βασικούς πυλώνες διαχείρισης της οικονομικής κρίσης. Οπως εύστοχα σχολίασε πρόσφατα ο κ. Νίκος Ξυδάκης, με αφορμή τα μέτρα γενναιόδωρης ενίσχυσης της αγοράς αυτοκινήτων, η αναπτυξιακή μας πολιτική κινδυνεύει να σταθμεύσει για τα καλά μπροστά στις «μάντρες της ανάπτυξης», προκρίνοντας μέτρα πολιτικής με σημείο αναφοράς και κινητήρια δύναμη την παραοικονομία («Καθημερινή», 25 Απριλίου 2009).

Η συζήτηση για τον ρόλο της παραοικονομίας επανέρχεται κατά καιρούς, χωρίς όμως να έχει καταφέρει να επηρεάσει τον σκληρό πυρήνα των πολιτικών διαχείρισης της ελληνικής οικονομίας. Η οικονομική κρίση που διανύουμε προσφέρεται για μια δεύτερη ανάγνωση των επιπτώσεων της παραοικονομίας στην αποτελεσματικότητα της οικονομικής πολιτικής και στις προοπτικές εξόδου από την κρίση. Η παραοικονομία είναι ένα ανομοιογενές μόρφωμα τεσσάρων κατηγοριών: (α) παραγωγικές δραστηριότητες που λειτουργούν συμπληρωματικά προς την «επίσημη» οικονομία και έχουν ως στόχο τη μείωση του κόστους, (β) απόσπαση προσόδων από το κράτος, (γ) παράνομες δραστηριότητες και (δ) εκμετάλλευση δημόσιων αγαθών (υγεία, παιδεία, φυσικό περιβάλλον). Σχετικές μελέτες δείχνουν ότι σε χώρες όπως η Ελλάδα, όπου η παραοικονομία προσεγγίζει το ένα τρίτο του Ακαθάριστου Εθνικού Εισοδήματος, η σχετική σημασία των κατηγοριών (β), (γ) και (δ) αυξάνεται δυσανάλογα με την παραοικονομία στην παραγωγή. Σε συνθήκες οικονομικής κρίσης, η επέκταση της παραοικονομίας μειώνει τα δημόσια έσοδα, υποκαθιστά προϊόντα και υπηρεσίες και οδηγεί στον εκτοπισμό της νόμιμης εργασίας. Παράλληλα, πολλαπλασιάζονται τα περιθώρια αντοχής των παραοικονομούντων στις πιέσεις για εξορθολογισμό των τιμών και έλεγχο των ολιγοπωλιακών πρακτικών στην αγορά. Μακροχρόνια, η ενδυνάμωση της παραοικονομίας συνδυάζεται με την άτυπη ιδιωτικοποίηση της πρόσβασης των πολιτών σε δημόσια αγαθά (π. χ. παραπαιδεία, συνθήκες νοσηλείας) και αυξάνει την ασυμμετρία στην κατανομή των εισοδηματικών επιπτώσεων της οικονομικής κρίσης σε επιμέρους κοινωνικές ομάδες.

Ο αντίλογος, εν προκειμένω, είναι ότι η παραοικονομία ενισχύει την κατανάλωση και διαμορφώνει ένα ανθεκτικό δίχτυ προστασίας των νοικοκυριών. Ομως, σε συνθήκες υπερχέωσης, αυτό το επιχείρημα είναι παραπλανητικό. Αυτό που πραγματικά συμβαίνει είναι η παγίωση ενός φαύλου κύκλου πολιτικής ακινησίας και οικονομικής στασιμότητας. Ο εξωτερικός δανεισμός του κράτους ενισχύει την εγχώρια ζήτηση και αυτή με τη σειρά της συντηρεί ένα μεγάλο εύρος οικονομικών δραστηριοτήτων χαμηλής παραγωγικότητας. Ταυτόχρονα, ο συνεχιζόμενος δανεισμός οδηγεί σε οικονομική στενότητα και στην απαξίωση δημόσιων αγαθών και υποδομών, με αποτέλεσμα να διαμορφώνεται ένα νέο πεδίο για την επέκταση της παραοικονομίας. Το αθροιστικό αποτέλεσμα του φαύλου κύκλου είναι η μείωση των δημόσιων εσόδων και η φθίνουσα τροχιά οικονομικής μεγέθυνσης της οικονομίας, σε χαμηλότερα επίπεδα παραγωγικότητας. Οι αγορές έχουν διαγνώσει το μεσοπρόθεσμο αδιέξοδο αυτής της διαδικασίας και έχουν στήσει ένα επικερδές παίγνιο στην αυλή μας. Η απόκλιση του κόστους δανεισμού για το ελληνικό Δημόσιο, σε σχέση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες, διευρύνεται όχι γιατί υπάρχει σοβαρός κίνδυνος χρεοκοπίας της ελληνικής οικονομίας αλλά γιατί οι αγορές γνωρίζουν ότι η ελληνική οικονομία δεν έχει τα περιθώρια να διαπραγματευθεί τους όρους δανεισμού και το εγχώριο πολιτικό σύστημα δεν έχει διαμορφώσει μια στρατηγική απεγκλωβισμού από την παγίδα της στασιμότητας.

Το αδιέξοδο είναι δεδομένο και το στρατόπεδο των υποστηρικτών του εξωγενούς σοκ κερδίζει έδαφος. Η κρίση αντιμετωπίζεται ως από μηχανής θεός για την ελληνική οικονομία, που θα οδηγήσει σε αυτογνωσία και κάθαρση. Βεβαίως, η διεθνής εμπειρία και ιδιαίτερα το πρόσφατο παράδειγμα της γειτονικής Ιταλίας θα πρέπει να μας οδηγήσει σε δεύτερες σκέψεις. Τη δεκαετία του 1990, μια παραπλήσια επιχειρηματολογία είχε διεμβολίσει με επιτυχία ένα σκηνικό πολυετούς πολιτικής ακινησίας. Οταν οι φορείς που την επέβαλαν επιδίωξαν τον διοικητικό εξορθολογισμό της παραοικονομίας, οι πολίτες προτίμησαν τη βολική οδό της «εξόδου» αφήνοντας κατά μέρος το δρόμο της «διαμαρτυρίας», της κοινωνικής ευθύνης και της υπεράσπισης του δημόσιου συμφέροντος. Τελικά, εκ των πραγμάτων, η υπέρβαση του αδιεξόδου εξαρτάται πρωτίστως από την ικανότητα του πολιτικού συστήματος να αποκαταστήσει τη φερεγγυότητά του και να διαμορφώσει νέες συνθήκες ισορροπίας και συνοχής στην κοινωνία των πολιτών. Σε αυτή την κατεύθυνση, ο περιορισμός του ανομολόγητου εναγκαλισμού του κράτους με την παραοικονομία είναι ένα στοιχειώδες πρώτο βήμα. Η πρόκληση δεν είναι ευκαταφρόνητη αλλά, όπως αναφέρει ο Paul Romer, ένας από τους επιφανείς επιγόνους του Joseph Schumpeter, η οικονομική κρίση είναι μια οδυνηρή υπόθεση και δεν θα πρέπει να την σπαταλήσουμε...

*Αναπληρωτής καθηγητής Τμήμα Οικονομικών Επιστημών Πανεπιστήμιο Αθηνών