Του Λουκα Τσουκαλη*

Για να μιλήσει η Ευρώπη, παίρνει πάντα πολύ χρόνο. Και όταν επιτέλους μιλάει, ο λόγος της σπάνια αποτελεί πρότυπο σαφήνειας. Συμβιβασμοί και μια γλώσσα σμιλεμένη από γενιές διπλωματών και νομικών αφήνουν περιθώρια για διαφορετικές ερμηνείες ή και παρερμηνείες. Χαμένη, ή τουλάχιστον μπερδεμένη, στη μετάφραση η Ευρώπη. Δεν έχει, άλλωστε, άλλη επιλογή, όσο η διαδικασία της ενοποίησης συνεχίζει να είναι προϊόν διαπραγματεύσεων και αμοιβαίας προσαρμογής, και όχι επιβολής του ισχυροτέρου.

Σήμερα η Ευρώπη περνάει μια δύσκολη εποχή. Τα οικονομικά δεδομένα έχουν αλλάξει προς το χειρότερο. Η χρηματοπιστωτική κρίση έβαλε τα όρια μιας ανέμελης ανάπτυξης παραγεμισμένης με φούσκες, ενώ το φάσμα της κλιματικής αλλαγής επιβάλλει και αυτό μια επώδυνη αναθεώρηση του οικονομικού μοντέλου. Οι κοινωνικές συνέπειες αρχίζουν να παίρνουν σάρκα και οστά. Αλλά είμαστε μόνον στην αρχή. Δύσκολο να προβλέψουμε πώς θα εξελιχθούν στην πορεία - μπορεί και να αποδειχθούν εξαιρετικά επώδυνες. Ενώ όμως η πλοκή του έργου που διαδραματίζεται μπροστά στα μάτια μας γίνεται ολοένα και πιο σύνθετη και απαιτητική, οι περισσότεροι πρωταγωνιστές μοιάζουν κατώτεροι των περιστάσεων. Οι πολιτικές ηγεσίες των ευρωπαϊκών χωρών, με εξαιρέσεις, δείχνουν αδύναμες ή ανέτοιμες να διαχειριστούν τη μετάβαση στη νέα εποχή. Ισως, αποτέλεσμα και αυτό της βαθμιαίας απαξίωσης της πολιτικής και της έννοιας του δημόσιου συμφέροντος. Ο μηχανισμός στήριξης των χωρών του ευρώ έγινε πιο συγκεκριμένος και εφαρμόσιμος μετά τη συμφωνία της περασμένης Κυριακής. Μακάρι να μη χρειαζόταν ποτέ να τον δοκιμάσουμε στην πράξη, δυστυχώς όμως άλλα πρεσβεύουν οι διεθνείς αγορές. Η συγκυρία δεν είναι διόλου ευνοϊκή εφόσον πολλές χώρες συνωστίζονται για να εξασφαλίσουν τη χρηματοδότηση των δικών τους ελλειμμάτων. Και οι αριθμοί είναι αμείλικτοι. Βρισκόμαστε στο μάτι του κυκλώνα, κουβαλώντας στην πλάτη μας ένα εξαιρετικά βαρύ φορτίο αρνητικών οικονομικών συντελεστών. Τέτοια δημοσιότητα είχαμε να ζήσουμε πάρα πολλά χρόνια. Τώρα θα θέλαμε να μας ξεχάσουν, αλλά δυστυχώς δεν τα καταφέρνουμε.

Το θετικό στοιχείο είναι ότι ολοένα και περισσότεροι πολίτες αυτής της χώρας συνειδητοποιούν τη χρεοκοπία ενός μοντέλου ανάπτυξης που βασίστηκε σε δανεικά, αρπαχτές και κολλητούς, με μπόλικη δόση λαϊκισμού και αναξιοκρατίας. Μερικοί είχαν πιστέψει ότι το γλέντι θα μπορούσε να συνεχιστεί για πάντα. Ηρθε όμως η ώρα του λογαριασμού. Αν η πολιτική ηγεσία μπορέσει να πείσει ότι τον λογαριασμό δεν θα τον πληρώσουν και πάλι τα κορόιδα, αλλά κυρίως ότι υπάρχει προοπτική για κάτι διαφορετικό που καθημερινά θα εξειδικεύεται, έχουμε ακόμη κάποια ελπίδα. Θα χρειαστεί στην πορεία να κτιστούν νέες κοινωνικές συμμαχίες για μια ουσιαστική αλλαγή στη χώρα - κάποιοι θα την ονόμαζαν εκσυγχρονισμό, αλλά ο όρος έχει μάλλον απαξιωθεί οριστικά.

Τις τελευταίες βδομάδες, έπειτα από πολλές καθυστερήσεις, η κυβέρνηση έχει ανεβάσει εντυπωσιακά την ταχύτητα παραγωγής έργου και δείχνει έτοιμη για ρήξεις και τομές. Η φορολογική μεταρρύθμιση, η αλλαγή στον νόμο περί ιθαγένειας, το σχέδιο Καλλικράτης, τα πρώτα μέτρα για το περιβάλλον, το πρόσφατο νομοσχέδιο για την παιδεία, σηματοδοτούν σημαντικές αλλαγές που καθυστερούσαν εδώ και πολλά χρόνια. Ακολουθεί το βαρύ πυροβολικό ή αλλιώς ασφαλιστικό. Μένουν ακόμη πολλά να γίνουν. Ποιος θα γιατρέψει το άρρωστο -και εξαιρετικά σπάταλο- ΕΣΥ; Ποιος (ή ποια) θα κόψει τον γόρδιο δεσμό της ανώτατης παιδείας; Και πότε επιτέλους θα απελευθερωθεί η επιχειρηματική δραστηριότητα από τις γραφειοκρατικές αγκυλώσεις και τα συντεχνιακά δεσμά;

Σίγουρα υπάρχουν πολλές αδυναμίες και ατέλειες στα νέα μέτρα. Και ακόμη είναι στα χαρτιά. Τα πιο δύσκολα έρχονται μετά, όταν τα μέτρα που πάρθηκαν πρέπει και να εφαρμοστούν από έναν κρατικό μηχανισμό σε διάλυση. Δύσκολο το στοίχημα. Ας παραδεχτούμε όμως ότι η σημερινή κυβέρνηση δείχνει μια πρωτόγνωρη τόλμη και διάθεση για μεταρρυθμίσεις σε μια χώρα που είχε συνηθίσει να διαχειρίζεται την καθημερινότητα, λες και δεν υπήρχε αύριο, με κύριο στόχο τη διατήρηση των κεκτημένων και την πρόσκαιρη ικανοποίηση των πολλών. Θίγονται συμφέροντα και κεκτημένα, συνήθειες και αδράνειες που παγιώθηκαν με τα χρόνια και μας οδήγησαν στο σημερινό αδιέξοδο. Η κρίση ως μαμή της αλλαγής; Συμβάλλει βεβαίως και η απειλή της διεθνούς εποπτείας.

Οποιος και όποιοι καταφέρουν να οδηγήσουν την Ελλάδα με επιτυχία έξω από την κρίση θα έχουν εξασφαλίσει θέση πρωταγωνιστή στη νεότερη ιστορία του τόπου. Σίγουρα η διαδικασία εξόδου θα είναι μακρόχρονη, επίπονη και δαιδαλώδης. Θα είναι και επώδυνη. Σε τέτοιες ιστορικές στιγμές χρειάζονται ηγέτες που μπορούν να πείσουν και κυρίως να εμπνεύσουν. Θα φανεί τυχερή η Ελλάδα σε μια εποχή που οι πολιτικοί ηγέτες σπανίζουν;

* Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και πρόεδρος του ΕΛΙΑΜΕΠ.