Του Χαριδημου Κ. Τσουκα*

Η αντίδραση αρκετών αρθρογράφων και στελεχών του ΠΑΣΟΚ στην πρόσφατη οδυνηρή εκλογική ήττα του ήταν ότι το ΠΑΣΟΚ πρέπει να «στραφεί αριστερά». Η άποψη που τείνει να κυριαρχήσει είναι η εξής: Από τη δεκαετία του 1990 και μετά, και ιδιαίτερα μετά την ανάληψη της ηγεσίας από τον Κ. Σημίτη το 1996, το ΠΑΣΟΚ άρχισε να αλλοιώνει τη φυσιογνωμία του και να υιοθετεί μια όλο και πιο δεξιόστροφη πολιτική. Μετακινήθηκε, ως εκ τούτου, προς τα δεξιά και άφησε ζωτικό χώρο ακάλυπτο στα αριστερά του, τον οποίο κάλυψαν τα δύο μικρά αριστερά κόμματα. Για να αποκτήσει ξανά ηγεμονική παρουσία στην πολιτική ζωή και να επανέλθει στην εξουσία, το ΠΑΣΟΚ πρέπει να μετακινηθεί προς τα αριστερά.

Τι εννοούν όσοι διακινούν αυτό τον ισχυρισμό; Τι σημαίνει η περιλάλητη «στροφή στα αριστερά»; Τι πολιτικές θα περιελάμβανε; Καθότι η «αριστερά» δεν είναι μια άχρονη και αναλλοίωτη μεταφυσική έννοια, αλλά αντλεί το νόημά της από την ιστορική παράδοση του οικείου πολιτικού χώρου στα πολιτικά συμφραζόμενα μιας χώρας, τι θα συνιστούσε την «αριστερή στροφή» για το ΠΑΣΟΚ σήμερα; Να το πω διαφορετικά: ποια ήταν η προγενέστερη «αριστερή» φυσιογνωμία του κόμματος αυτού από την οποία υποτίθεται ότι άρχισε να απομακρύνεται;

Μια ματιά στην πρώτη κυβερνητική οκταετία του ΠΑΣΟΚ στη δεκαετία του 1980, την «αριστερή» περίοδό του, δείχνει ότι το συνολικό προφίλ των πολιτικών του περιελάμβανε από τη μια μεριά την ενίσχυση του κοινωνικού κράτους και τη δημιουργία ενός πιο ανεκτικού και περιεκτικού δημόσιου χώρου (τα σημαντικότερα επιτεύγματά του), αφετέρου δε τον κρατισμό, τον λαϊκισμό, την κομματικοποίηση του κράτους, και την αντιδυτική ρητορική. Αυτές τις «παιδικές ασθένειες» άρχισε να ξεπερνά το κυβερνητικό ΠΑΣΟΚ στη δεκαετία του 1990, αποκτώντας μια φιλευρωπαϊκή συνείδηση, συνειδητοποιώντας (έστω και διστακτικά) τις βλαπτικές συνέπειες του κρατισμού και του λαϊκισμού στην οικονομία, και διαπιστώνοντας (αν και ανόρεχτα) ότι η κομματικοποίηση του κράτους υπονομεύει τα συλλογικά αγαθά τα οποία το κράτος υποτίθεται ότι υπηρετεί. Ο «λαός» άρχισε βαθμιαία να μετασχηματίζεται σε «πολίτες», η κοινωνία να μην ταυτίζεται με επιμέρους προσοδοθηρικά συμφέροντα, το δημόσιο συμφέρον να διαφοροποιείται τόσο από το συντεχνιακό συμφέρον των συνδικάτων του δημόσιου τομέα όσο και από αυτό κρατικών επιχειρήσεων, και να διαπιστώνεται η αξία των υγιών δημοσίων οικονομικών.

Οσοι σήμερα προτρέπουν το ΠΑΣΟΚ να «στραφεί αριστερά», τι ακριβώς του συνιστούν; Να επιστρέψει στον κρατισμό, να ενισχύσει τον λαϊκιστικό εαυτό του (από τον οποίο ουδέποτε αποκόπηκε), και να αναβαπτισθεί στο εθνοκεντρικό παρελθόν του; Να στραφεί σε αυτό που εξέφρασε ο Λαλιώτης, ο Τσοχατζόπουλος και ο Αρσένης; Να μιμηθεί τη βαθιά συντηρητική διαμαρτυρία του Αλαβάνου που αντιστρατεύεται κάθε αλλαγή που δεν εγκρίνουν τα συνδικάτα του δημόσιου τομέα;

Ενα κεντροαριστερό κόμμα είναι αξιακά κοινωνιστικό: μεριμνά για την ενίσχυση του δημόσιου χώρου. Η κοινωνία δεν θεωρείται απλώς ένα άθροισμα συναλλασσομένων ατόμων αλλά μια δυναμικά εξελισσόμενη πολιτική κοινότητα από την οποία τα άτομα αντλούν νόημα και, συγχρόνως, στη θέσμιση της οποίας ενεργά συμβάλλουν, προσπαθώντας να πραγματώσουν τον εαυτό τους. Οι ανισότητες ενοχλούν τους κεντροαριστερούς γιατί περιορίζουν την αυτοπραγμάτωση των ατόμων. Η κοινωνική αλληλεγγύη ενισχύεται με δημόσιες πολιτικές, γιατί χωρίς αυτή δεν μπορεί να υπάρξει στιβαρή δημόσια σφαίρα. Οι πόροι όμως για τις δημόσιες πολιτικές θα προέλθουν από μια ακμαία οικονομία της αγοράς, την ιστορικά μοναδική οικονομική οργάνωση που παράγει ευημερία.

Ο δημόσιος χώρος ενδυναμώνεται στο μέτρο που μπορεί να προσαρμόζεται στα εκάστοτε νέα δεδομένα. Η Κεντροαριστερά είναι, λογικά, η κατεξοχήν παράταξη της μεταρρύθμισης, αφού αφενός μεν θεωρεί την κοινωνία ως την τελική πηγή νοήματος, το οποίο αναθεωρείται αενάως στον ιστορικό χρόνο· αφετέρου δε, πιο πραγματιστικά, χωρίς αλλαγές οι δημόσιοι θεσμοί αδυνατούν να αντεπεξέλθουν σε διαρκώς εξελισσόμενα προβλήματα. Ο σύγχρονος κεντροαριστερός γνωρίζει ότι, στην εποχή του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού, το δημόσιο συμφέρον προάγεται όχι με τη συντήρηση του παλαιού, αλλά με τη δεκτικότητα στην αλλαγή. Οχι με την άρνηση της αγοράς, αλλά με την αποδοχή της και την άοκνη προσπάθεια για τη λειτουργία της με βάση τις συλλογικές αξίες της πολιτικής κοινότητας. Οχι με τον συμβιβασμό με τη λαϊκιστική μετριότητα, αλλά με την ενεργό επιδίωξη της αριστείας που ζωογονεί τους δημόσιους θεσμούς, παράγει ποιοτικά συλλογικά αγαθά και καλλιεργεί εκλεπτυσμένη δημόσια κουλτούρα για την οποία οι πολίτες είναι υπερήφανοι. Το δημόσιο συμφέρον προάγεται με την προσαρμοστικότητα, τη διορατικότητα και την τόλμη, όχι με την ανέξοδη (και αδιέξοδη) λαϊκιστική ρητορεία.

Αν το ΠΑΣΟΚ «στραφεί αριστερά», το πιθανότερο είναι ότι θα επανασυνδεθεί με τον κακό του εαυτό και θα είναι μια ακόμη απόδειξη του φόβου της αλλαγής, ο οποίος –τι ειρωνεία!– διακατέχει το κόμμα της «αλλαγής». Στη δεκαετία του 1990, επί Σημίτη, κέρδιζε τις εκλογές στο μέτρο που κατόρθωσε να εκφράσει τα εκσυγχρονιστικά αιτήματα των μεσαίων στρωμάτων και του πιο εκπαιδευμένου, δυναμικού και εξωστρεφούς μέρους του εκλογικού σώματος. Αυτή η μερίδα ψηφοφόρων, άλλωστε, είναι και η πλέον κυμαινόμενη μεταξύ των δύο μεγάλων πολιτικών παρατάξεων. Οποιος την πάρει με το μέρος του κερδίζει. Αυτούς τους ψηφοφόρους έχασε στις εκλογές του 2004, όταν το ΠΑΣΟΚ εξέπεμπε περισσότερο την οσμή της παρακμιακής και αλληλοσπαρασσόμενης νομενκλατούρας παρά την ελπιδοφόρα φιλοδοξία των ρηξικέλευθων μεταρρυθμιστών. Είναι χαρακτηριστικό ότι στις εκλογές του 2004, τα 2/3 των διαρροών ψηφοφόρων του ΠΑΣΟΚ κατευθύνθηκαν στη Νέα Δημοκρατία. Ακόμα πιο ενδιαφέρον είναι ότι, σε σχέση με το 2000, το 2004 η Ν.Δ. είχε σημαντικό προβάδισμα στους ελεύθερους επαγγελματίες (κατά 13%), στα ανώτερα στρώματα μισθωτών του ιδιωτικού τομέα (κατά 12%) και στους ψηφοφόρους ανώτερης και ανώτατης μόρφωσης (κατά 10%). Αυτό το εκλογικό σώμα δεν το ανέκτησε στις εκλογές του 2007 με την ανεπαρκή ηγεσία του, τον φθαρμένο λόγο του, και την αδυναμία του να πείσει ότι έμαθε από τα λάθη του και άλλαξε. Οι διαρροές στη διαμαρτυρόμενη Αριστερά στις πρόσφατες εκλογές είναι κυρίως συγκυριακές και, σε κάθε περίπτωση, σχεδόν ισοσταθμίζονται από τις διαρροές προς την Κεντροδεξιά. Τις εκλογές τις κερδίζει όποια παράταξη αποφεύγει να παγιδεύεται σε ιδεολογήματα, οικοδομεί ευρύτερες συμμαχίες και, συγχρόνως, βάζει τη δική της πολιτική σφραγίδα σε μια διάχυτη κοινωνική επιθυμία. Οπως στην τέχνη, το κλειδί στην πολιτική είναι να μορφοποιήσεις με τον δικό σου τρόπο αυτό που επιθυμούν οι πολλοί αλλά δυσκολεύονται να το εκφράσουν.

Το δίλημμα για την Κεντροαριστερά δεν είναι «δεξιά» ή «αριστερά» – αυτή είναι η συζήτηση του 1980. Το δίλημμα ήταν, είναι και παραμένει: εκσυγχρονισμός ή συντήρηση; Εξωστρέφεια ή πτωχοπροδρομισμός; Ανοιγμα στο καινούργιο ή κλείσιμο στο παλιό;

* Ο κ. Χαρίδημος Κ. Τσούκας (htsoukas@alba.edu.gr) είναι καθηγητής Οργανωσιακής Θεωρίας στο ALBA (στην ερευνητική θέση «Γεώργιος Δ. Μαύρος») και στο Πανεπιστήμιο Warwick, και συγγραφέας του προσφάτως εκδοθέντος βιβλίου «Εναρθρη Κραυγή» (Καστανιώτης) (http:/ /htsoukas.blogspot.com)