Του Λουκα Tσουκαλη*

Αλλαξε ριζικά το πολιτικό τοπίο της χώρας μετά τις εκλογές. Και η αλλαγή αυτή έρχεται σε μια εξαιρετικά δύσκολη εποχή με την οικονομία ακινητοποιημένη, τα ελλείμματα να διογκώνονται συνεχώς, την κοινωνία σε νευρική κρίση να προσπαθεί να πιαστεί από κάπου αναζητώντας την προοπτική για ένα καλύτερο αύριο, αλλά χωρίς ψευδαισθήσεις πλέον, ενώ στη γειτονιά μας τα ανεπίλυτα προβλήματα είναι πολλά - αρκετά από αυτά αφορούν και εμάς άμεσα.

Χαλεποί οι καιροί για να κυβερνήσεις τη χώρα. Από τη μια, καλείσαι να εμπνεύσεις τον κόσμο, να αρθρώσεις μια νέα προοπτική και ένα όραμα - χρειάζονται και τα οράματα, αρκεί να μη μένουμε σε αυτά. Από την άλλη, θα αναγκαστείς να γίνεις δυσάρεστος σε πολλούς, να προκαλέσεις επώδυνες ρήξεις. Οι πρώτες εντυπώσεις κρίνονται πολύ θετικές, το επιβεβαιώνουν άλλωστε και οι δημοσκοπήσεις. Ακολουθούν στη συνέχεια τα πιο δύσκολα, όταν πλέον η νέα κυβέρνηση αρχίσει να παράγει έργο.

Πώς μεταφράζονται τα προεκλογικά συνθήματα σε πολιτική; Σίγουρα δεν μπορείς να τα αγνοήσεις, γιατί αλλιώς κινδυνεύεις να χάσεις την αξιοπιστία σου. Τα συνθήματα χρειάζονται, αλλά εξ ορισμού απλοποιούν μια σύνθετη πραγματικότητα που δεν αφήνει περιθώρια για επιλογές ανάμεσα σε άσπρο και μαύρο. Αυτού του είδους οι επιλογές και διακρίσεις επιτρέπονται μόνον σε όσους βρίσκονται σε ασφαλή απόσταση από την εξουσία. Οσο είναι αλήθεια ότι η εξουσία μπορεί να διαφθείρει, άλλο τόσο είναι ότι η μεγάλη απόσταση από την εξουσία οδηγεί συχνά στην ανευθυνότητα.

Ας δούμε μερικά παραδείγματα από τα προβλήματα που καλείται να αντιμετωπίσει η νέα κυβέρνηση. Το ΠΑΣΟΚ κέρδισε τις εκλογές με βασικό σύνθημα ανάπτυξη και αναδιανομή. Απόλυτα θεμιτό σε μια οικονομία σε κρίση, πολλά στοιχεία της οποίας ήταν εμφανή πολύ πριν από την έλευση της παγκόσμιας οικονομικής λαίλαπας, αλλά και σε μια κοινωνία με τεράστιες ανισότητες που συχνά οφείλονται σε διαφορετικούς βαθμούς προνομιακής πρόσβασης ατόμων ή ομάδων στο κράτος και τους μηχανισμούς του. Χρειάζεται σίγουρα αναπροσαρμογή του φορολογικού συστήματος, όπως και της κοινωνικής πολιτικής. Αλλά ξέρουμε επίσης ότι μια κοινωνική πολιτική με δανεικά δεν έχει μέλλον. Τα περιθώρια είναι εξαιρετικά στενά, όχι μόνον γιατί μπορεί να μας τα επιβάλει ο (κακός;) κ. Αλμούνια από τις Βρυξέλλες, αλλά ακόμη περισσότερο γιατί οι αγορές δεν θα είναι διατεθειμένες για πολύ να μας δανείζουν.

Ολοι γνωρίζουμε ότι η αγορά εργασίας στην Ελλάδα είναι στρεβλή και ότι για πολλούς, κυρίως τους νέους, οι συνθήκες που επικρατούν είναι επιεικώς απαράδεκτες. Το σύνθημα του κ. Τσίπρα για την ξεχασμένη κοινωνία, που περιλαμβάνει μικροσυνταξιούχους αλλά και πολλούς φτωχούς με εργασία, άγγιξε περισσότερους από όσους τον ψήφισαν. Αλλο πράγμα όμως η προστασία της μεγάλης μάζας των εργαζομένων και τελείως διαφορετικό η προστασία προνομιούχων ομάδων, ή συνδικαλιστικών στελεχών, που συνήθως είναι αυτές που βγαίνουν μπροστά με τα λάβαρα και μονοπωλούν τον δημόσιο διάλογο. Τα λιμάνια και οι παλιές ΔΕΚΟ δεν είναι οι κατεξοχήν χώροι όπου θα πρέπει να αναζητήσει η νέα κυβέρνηση τους μη προνομιούχους εργαζόμενους για να τους προσφέρει προστασία και αρωγή. Αλλού θα πρέπει να ψάξει και σίγουρα το γνωρίζει.

Η διεθνής οικονομική κρίση απέδειξε περίτρανα την αποτυχία του νεο-φιλελεύθερου μοντέλου, κυρίως όσον αφορά στις χρηματοπιστωτικές αγορές. Ηταν και μια μεγάλη αποτυχία της ελεύθερης αγοράς στα προκεχωρημένα φυλάκια του συστήματος. Της κατάρρευσης προηγήθηκε μια μεγάλη αναδιανομή πλούτου εις βάρος των πολλών. Μέχρις εδώ θα συμφωνήσουμε οι περισσότεροι. Η αγορά χρειάζεται κράτος για να λειτουργήσει. Ποιο κράτος όμως και με ποιες λειτουργίες; Υπάρχουν άραγε πολλοί που νοσταλγούν τις κρατικές τράπεζες που λειτουργούσαν ως βασικό εργαλείο του πελατειακού συστήματος; Με διαφανείς κανόνες και σοβαρή στελέχωση μπορεί και πρέπει να υπάρξει ουσιαστική εποπτεία του τραπεζικού συστήματος.

Στην παιδεία χρειάζονται σίγουρα περισσότερα χρήματα. Χρειάζονται επίσης ουσιαστικές μεταρρυθμίσεις, καθώς και αξιοκρατία σε συνδυασμό με τα απαραίτητα κίνητρα και κυρώσεις. Δεν καλούμαστε να εφεύρουμε την πυρίτιδα. Οποια όμως προσπαθήσει να εφαρμόσει μέτρα προς αυτή την κατεύθυνση θα έχει να αντιμετωπίσει την αντίσταση των βολεμένων που είναι πολλοί, τον παλαιοημερολογητισμό των δήθεν αριστερών, καθώς και τη (βίαιη) απειλή όσων ωμά εκβιάζουν.

Στην εξωτερική πολιτική, τα ανοικτά μέτωπα είναι αρκετά, περισσότερα από όσα χρειάζεται μια χώρα μεσαίου μεγέθους, όπως η Ελλάδα, σε μια δύσκολη γειτονιά. Για να κλείσεις μέτωπα, χρειάζεσαι συνήθως κάποιας μορφής συμβιβασμό. Ελα όμως που ο συμβιβασμός έχει αρνητική χροιά στη δική μας γλώσσα, ενώ μεγάλο μέρος της κοινής γνώμης συνεχίζει να αντιμετωπίζει τα λεγόμενα εθνικά μας θέματα με κύριο εφόδιο τα διδακτικά εγχειρίδια του σχολείου της παλιάς εποχής και τον λαϊκισμό που εκπέμπουν τα περισσότερα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Αν κρίνουμε πάντως από τη σημαντική στροφή στην εξωτερική μας πολιτική που έγινε το 1999 στο Ελσίνκι και τη μετέπειτα αποδοχή της από μεγάλο μέρος της κοινής γνώμης, μπορούμε να διατηρούμε ψήγματα αισιοδοξίας.

Η νέα κυβέρνηση ξεκινά σε ένα πολύ θετικό κλίμα. Μακάρι να πετύχει για το καλό όλων μας. Τα περιθώρια έχουν στενέψει επικίνδυνα για τη χώρα και αυτό έχει γίνει πλέον ευρύτερα αντιληπτό.

* Ο κ. Λουκάς Τσούκαλης είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και πρόεδρος του ΕΛΙΑΜΕΠ.