Γράφει ο Aντωνης Καρκαγιαννης

Οπως θα θυμάστε, ώς τον περασμένο Νοέμβριο ο πρωθυπουργός κ. Γ. Παπανδρέου προσπαθούσε ακόμη να προβάλει μια συνταγή αντιμετώπισης των προβλημάτων με σοσιαλδημοκρατικό επίχρισμα. Οχι μόνο αυτό, αλλά και το μισό ΠΑΣΟΚ, η κ. Λ. Κατσέλη, ο κ. Παπουτσής και αρκετοί άλλοι είχαν αναλάβει την υποχρέωση και το ρόλο να διαμορφώσουν, να εφαρμόσουν και να περιφρουρήσουν αυτή τη γραμμή της πασοκικής «νέας διακυβέρνησης».

Το σοσιαλδημοκρατικό επίχρισμα, δυσανάλογα και αυτό ασθενές και μάλλον παραπλανητικό, το θεωρούσαν την ειδοποιό ιδεολογική διαφορά που είχαν να αντιτάξουν στη φιλελεύθερη ή στη δήθεν φιλελεύθερη συνταγή της Νέας Δημοκρατίας, με έμφαση στα προβλήματα που προκύπτουν από τη στρεβλή επί τόσα χρόνια λειτουργία της αγοράς. Πράγματι, αυτό το πρόχειρο και κακότεχνο σκηνικό αντιπαράθεσης κρατικίστικης σοσιαλδημοκρατίας και φιλελευθερισμού θύμιζε και προσπαθούσε να αναβιώσει σχεδόν όλη τη μεταπολεμική πορεία και ιστορία των ανεπτυγμένων χωρών της Ευρώπης, που σήμερα αποτελούν τον πυρήνα της Ευρωζώνης με κοινό σημείο το νόμισμά τους, το ευρώ. Τα βιομηχανικά κράτη της Ευρώπης μέχρι τώρα πορεύτηκαν με συνεχείς εναλλαγές στην εξουσία σοσιαλδημοκρατικών και φιλελεύθερων κυβερνήσεων, κρατώντας ζωντανή τη μεταξύ τους ιδεολογική αντιπαράθεση. Σε αυτή τη θεωρία και την πολιτική στηρίχθηκε και η διαμόρφωση του «ευρωπαϊκού μοντέλου ανάπτυξης» – ένα μείγμα κρατικού παρεμβατισμού και φιλελεύθερης αποκατάστασης της αγοράς και των νόμων της.

Το πείραμα θεωρήθηκε επιτυχές και θαυμαστό το έργο του: Αδιατάρακτη οικονομική ανάπτυξη με σεβασμό στους νόμους της αγοράς, αλλά και εκτεταμένο κράτος πρόνοιας, υπέρ των ασθενέστερων τάξεων. Πολλοί, θεωρητικοί, στοχαστές, πολιτικοί, αλλά και ενεργοί τεχνοκράτες της οικονομίας πίστεψαν ότι έλυσαν τα δύο μεγάλα προβλήματα της φιλελεύθερης οικονομίας που μας κληροδότησαν το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα και το πρώτο του 20ού: πώς διαμορφώνεται στην πράξη (τουλάχιστον στις ανεπτυγμένες χώρες) η αμοιβή της εργασίας και πώς μπορούμε να αποφύγουμε τις περιοδικές κρίσεις τύπου 1929 και τις μεγάλες καταστροφές πλούτου που προκαλούν.

Μέχρι πολύ πρόσφατα πιστεύαμε ότι το μυστικό της αμοιβής εργασίας περνάει τελικά (όπως και όλων των προϊόντων) μέσα από την προσφορά και ζήτηση εργασίας, αυτόματα και χωρίς παρεμβάσεις του κράτους. Υπό μία όμως προϋπόθεση: της συνεχούς ανάπτυξης και της μεγάλης προσφοράς προϊόντων «λαϊκής ευημερίας», αλλά και υψηλού τεχνολογικού επιπέδου, με την πεποίθηση ότι ανάλογη είναι και η προσφορά ενεργού ζήτησης στα λαϊκά στρώματα. Δηλαδή ότι οι αμοιβές εργασίας θα είναι πάντοτε αρκετές για να απορροφήσουν τη συνεχώς αυξανόμενη, σε ποσότητα και ποικιλία, παραγωγή. Πίστεψαν έτσι ότι παρακάμπτουν την επισήμανση του Καρόλου Μαρξ και των μαρξιστών πως βασική αιτία των περιοδικών κρίσεων είναι ότι οι αμοιβές εργασίας είναι πάντοτε κατώτερες της προσφοράς προϊόντων (ανακήρυξε μάλιστα την επισήμανση σε νόμο του καπιταλισμού) και άρα δεν μπορούν να τα απορροφήσουν προκαλώντας κρίσεις υπερπαραγωγής.

Οι νέες αυτές θεωρήσεις συμπίπτουν με μισόν αιώνα αλματώδους και πρωτοφανούς ανάπτυξης του καπιταλισμού, που οπωσδήποτε μετέβαλε τη μορφή του αλλά γέννησε και την ελπίδα ότι μεταβάλλει και το χαρακτήρα του: ότι από σύστημα εκμετάλλευσης μεταβάλλεται σε σύστημα «κοινωνικής συνεργασίας» και πηγή ευημερίας για τα λαϊκά στρώματα. Δεν περιορίσθηκε σ’ αυτό. Προχώρησε σε γιγαντιαία έρευνα της Φύσης, ανακάλυψε νέους φυσικούς πόρους και με επιστημοσύνη συστηματικά τους αξιοποιεί, με πρωτοφανή ώθηση της έρευνας και της τεχνολογίας. Σε μερικές χώρες φάνηκε ότι η ανάπτυξη παίρνει περισσότερο τη μορφή της γνώσης και λιγότερο της παραγωγής υλικών αγαθών. Η τελευταία άρχισε να εξάγεται σε τρίτες χώρες.

Η παλιά και κλασική αντίθεση μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας άρχισε να υποχωρεί σημαντικά στις ανεπτυγμένες χώρες ή να μεταφέρεται σε άλλη κλίμακα, στην αντίθεση μεταξύ ανεπτυγμένων και υπανάπτυκτων χωρών. Δεν είναι τυχαίο ότι όλοι οι πόλεμοι μετά τον Β΄ Παγκόσμιο εκρήγνυνται στα σύνορα μεταξύ ανάπτυξης και υπανάπτυξης με φαινόμενα πολύ επικίνδυνα, όπως είναι ο μουσουλμανικός φονταμενταλισμός. Στις ανεπτυγμένες χώρες η τελευταία παλαιού τύπου μάχη δόθηκε από τη Θάτσερ εναντίον των ανθρακωρύχων και υπήρξε νικηφόρος.

Ο κόσμος άλλαξε, η ζωή μας άλλαξε και όλα ήρθαν τα πάνω κάτω. Σε αυτήν την υπεροχή του φιλελεύθερου καπιταλισμού φαίνεται ότι οφείλεται και η τόσο παράδοξη, μοναδική στην ιστορία, κατάρρευση της Σοβιετικής Ενωσης, ενός πεπαλαιωμένου και από τη φύση του αντιαναπτυξιακού συστήματος. Τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα της Δύσης κατέβασαν τα πορτρέτα του Μαρξ από τα γραφεία τους και άρχισαν να αποδέχονται τα νέα δεδομένα είτε συμμετέχοντας σε συγκυβέρνηση με τα φιλελεύθερα κόμματα είτε με τη σχεδόν συμφωνημένη εναλλαγή της εξουσίας.

Παρασυρθήκαμε, καιρός να γυρίσουμε στην αρχή της συζήτησης. Ο Γιώργος Παπανδρέου, μετά την ανέλπιστη εκλογική του νίκη, προσπάθησε να περισώσει το σοσιαλδημοκρατικό όνειρο. Αυτό κράτησε ώς τον Νοέμβριο. Οταν άρχισε να βρυχάται η φιλελεύθερη Ευρωπαϊκή Ενωση και να αγριεύουν οι Αγορές, τότε κατάλαβε ότι η σοσιαλδημοκρατική συνταγή που φύλαγε στην τσέπη του από την προεκλογική περίοδο είναι ανεπαρκής, κατώτερη των περιστάσεων και παραπλανητική. Τώρα, διαγράφεται ο κίνδυνος της άτακτης φυγής, που θα πολλαπλασιάσει τα προβλήματα και θα τα περιπλέξει...