Tου Τακη Καμπυλη

Χρειάστηκαν κάμποσες δεκαετίες για την απομάγευση ενός μικρού αλλά σπουδαίου κειμένου, της Διακήρυξης της Ανεξαρτησίας των ΗΠΑ. Αλλο τόσο χρονικό διάστημα χρειάστηκε για να ολοκληρωθεί μία εικόνα της εποχής, ώστε να θυμίσει πως ο Τζορτζ Ουάσιγκτον ήταν ο πλουσιότερος άνθρωπος των αποικιών στα δυτικά του Ατλαντικού και ο Τόμας Τζέφερσον -όπως και άλλοι- από τους μεγαλύτερους ιδιοκτήτες δούλων.

Ωστόσο, εκείνο το πολιτικό κείμενο απηχούσε όχι μόνο το επιθυμητό μέλλον, αλλά κυρίως το αποδεκτό παρόν, την οργάνωση της ζωής στις νεαρές δημοκρατίες. Οι πολιτικές εκπτώσεις σε βάρος γυναικών, δούλων και ιθαγενών εκφράστηκαν όχι μόνο στη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας αλλά και στην καθημερινή ζωή όπως αυτή αναπαραγόταν από τον αστικό και τον κοινωνικό ιστό. Οι πόλεις (και δη οι δημόσιοι χώροι) έθεταν πολλούς και διαφορετικούς όρους.

Η εξέλιξη των πόλεων καθρεφτίζει και την εξέλιξη της πολιτικής διακυβέρνησης των κοινωνιών. Και πολλές φορές η ανάγνωση της μιας βοηθάει στην κατανόηση της δεύτερης. Η διαχείριση των μεγάλων λεωφόρων από τον ναζισμό ή τον σταλινισμό, η διάνοιξη των ανήλιαγων στενών στο Παρίσι από τον βαρώνο Οσμάν, ακόμη και η μεταπολεμική φαβελοποίηση των δυτικών προαστίων της Αθήνας απηχούσαν σε μεγάλο βαθμό την ιδεολογία της εξουσίας.

Στα χρόνια της δημοκρατίας, πόλη και πολιτική συνδέονται μέσα από δύο πολύ συγκεκριμένες έννοιες: Στόχος (σκοπός) της σύγχρονης ανοιχτής και δημοκρατικά οργανωμένης πόλης είναι ο δημόσιος χώρος, στόχος της δημοκρατίας είναι η πολιτική ισότητα. Οσο απρόσκοπτη και χωρίς όρους πρέπει να είναι η πρόσβαση όλων στον δημόσιο χώρο, άλλο τόσο χωρίς περιορισμούς πρέπει να είναι ο δρόμος προς την πολιτική ισότητα.

Στην αρχιτεκτονική, ο δημόσιος χώρος αρκετές φορές ταυτίζεται και με τον ελεύθερο (μη δομημένο) χώρο, αφού συνήθως η δόμηση (έστω και έμμεσα) προϋποθέτει συγκεκριμένους περιορισμούς στη χρήση. Γι’ αυτό και δεν είναι τυχαία η καχυποψία που συνδέει οποιαδήποτε προσπάθεια δόμησης πάρκου, πλατείας ή οικοπέδου με την αλλαγή της χρήσης.

Στη δημοκρατία (πάντα στη θεωρία), η ελεύθερη πρόσβαση των πολιτών (μεταξύ άλλων) στις εκλογές θεωρείται μη διαπραγματεύσιμη. Το ίδιο και η ισότιμη αξία κάθε ψήφου. Στη θεωρία η ψήφος ενός νέου της γενιάς των 700 ευρώ ή ενός ανέργου έχει την ίδια αξία με αυτήν ενός σημαντικού οικονομικού ή μιντιακού παράγοντα.

Και στην πόλη (θεωρητικά) ο οποιοσδήποτε θα μπορούσε να εμπορευτεί συντελεστές δόμησης και να γεμίσει τις παρυφές της με «αρχιτεκτονήματα».

Μέχρις εδώ, όλα καλά. Τι γίνεται όμως (και πώς ερμηνεύεται) όταν οι πολίτες απέχουν από το δικαίωμά τους στον δημόσιο χώρο, τόσο της πόλης όσο και της πολιτικής; Στην Αθήνα το σχετικό παράδειγμα έχει να κάνει με τον Αγιο Παντελεήμονα. Σε μία εικοσαετή διαδικασία κατά την οποία οι δημόσιοι χώροι στριμώχνονται στην γκρίζα ζώνη ενός υβριδικού περιβάλλοντος μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού, η ιστορία του Αγίου Παντελεήμονα έρχεται να δείξει πως εκτός από το «κακό κράτος» λειτουργεί και η αποχή των πολιτών. (Περίπου όπως συμβαίνει και με τον φόβο της αποχής στις ευρωεκλογές.)

Η διεκδίκηση του (δημόσιου χώρου του) Αγίου Παντελεήμονα αφέθηκε στη σύγκρουση δύο ομάδων. Ομως, το πρόβλημα δεν είναι η σύγκρουση. Είναι το περιεχόμενό της: Η μία ομάδα επιδιώκει τον αποκλεισμό της άλλης. Ξαφνικά η μάχη για τον δημόσιο χώρο δεν είναι μάχη για την ελεύθερη πρόσβαση όλων, αλλά αντίθετα για τον αποκλεισμό από αυτόν. Ο δημόσιος χώρος μεταμορφώνεται σε ημι-ιδιωτικό, αφού ο νέος κανόνας είναι η μάχη για τις εξαιρέσεις από αυτόν (μετανάστες, άστεγοι κ. λπ.). Αυτή η σύγκρουση καταναλώνεται ως θέαμα, με τους περισσοτέρους σε ρόλο θεατών στο αμφιθέατρο της μάχης.

Στην πολιτική θεωρία τα τελευταία χρόνια (κυρίως από την ευρωπαϊκή σκέψη) προέκυψε η εκτίμηση πως η συναίνεση σκότωσε τη δημοκρατική διαδικασία. Και πως, αντίθετα, η σύγκρουση εντός δημοκρατικών πλαισίων είναι αυτή που θα δώσει νέο περιεχόμενο στη δημοκρατία (και νέο ενδιαφέρον για την πολιτική).

Μάλιστα προλογίζοντας αυτήν την άποψη, σημαντικοί θεωρητικοί όπως ο Ούλριχ Μπεκ επεσήμαναν έγκαιρα πως η αδυναμία ομογενοποίησης ομάδων και συμφερόντων υπέσκαψε την παραδοσιακή λειτουργία της πολιτικής. Οτι, δηλαδή, παραδοσιακοί θεσμοί όπως τα κόμματα ή τα συνδικάτα δεν μπορούν πλέον να εκφράσουν μεγάλες ομάδες πληθυσμού διότι, απλούστατα, αυτές δεν υπάρχουν. Τι κοινό συμφέρον μπορεί να έχει ο τραπεζοϋπάλληλος απόφοιτος Λυκείου με τον ανειδίκευτο, με τον μακροχρόνια άνεργο ή με τον πτυχιούχο των 700 ευρώ, με τον μετανάστη στην οικοδομή ή με την Κωνσταντίνα Κούνεβα;

Και -άραγε- πόσο ισότιμη είναι η ψήφος τους; Στο ερώτημα, η απάντηση που δίνεται από τον Μπεκ βρίσκεται (θεωρητικά) στη διεύρυνση του παραδοσιακού πολιτικού χώρου από τις ομάδες και τις κινήσεις αυτοοργάνωσης πολιτών. Οτι, δηλαδή, οι παραδοσιακοί παίκτες εκπίπτουν, αλλά νέοι, περισσότεροι και πολύ πιο διαφορετικοί αναδεικνύονται.

Κάποια αντίστοιχη διέξοδος δίνεται (πάλι θεωρητικά) και στην αρχιτεκτονική: Η «Μετα-πόλις» χαρακτηρίζεται όλο και περισσότερο από τη μεταφορά των δημόσιων χώρων στο (εικονικό) διαδικτυακό περιβάλλον. Εκεί κινητοποιούνται χιλιάδες. Αλλά μόνο εκεί. (Οπως και στην πολιτική.)

Τελικά, και στην πολιτική και στην πόλη η δράση μεταφέρεται λίγο μακρύτερα από αυτό που θα μπορούσε να αγγίζει τον καθένα μας. Ετσι (παρά τις ψηφιακές υποσχέσεις), πόλη και δημοκρατία αποξενώνονται από τα υποκείμενά της. Και μόνο οι ακραίες κινήσεις δείχνουν να ευνοούνται από τη συγκυρία. Οπως επιτροπές κατοίκων με καδρόνια και εκλογικά αποτελέσματα με γονιδιακά κακέκτυπα του λεπενισμού.

Ισως να έχει δίκιο ο αρχιτέκτων δρ πολεοδόμος Σπύρος Τσαγκαράτος, που εξηγεί πως κάτω από το κέλυφος του αστικού ιστού (δομημένο και ελεύθερο περιβάλλον) έχουν αλλοιωθεί οι κοινωνικές αντιστάσεις.

Και πάντως έχει σημασία η παρατήρηση του Γιάννη Βούλγαρη (αναπληρωτή καθηγητή στο Πάντειο) πως στις ευρωεκλογές οι Ευρωπαίοι έχουν αποθέσει (ο καθένας) στο κράτος (του) τον ρόλο του εθνικού διαπραγματευτή.

Πόλη και δημοκρατία όλο και προσομοιάζουν σε μεγάλα σούπερ μάρκετ, όπου στην προσφορά βρίσκονται έννοιες όπως δημόσιος χώρος και ψήφος. Και είθισται οι προσφορές να απαξιώνουν τα προϊόντα. Αλλά αυτό δεν θα γινόταν χωρίς τη συμμετοχή μας (ή, έστω, χωρίς την αποχή μας)...

- Henry Lefevre, «Δικαίωμα στην Πόλη», Αθήνα 2007, εκδ. Κουκίδα

- Anthony Giddens, «Η Ευρώπη στην Παγκόσμια εποχή», Αθήνα 2008 εκδ. Πολύτροπο

- Χάουαρντ Ζιν, «Ο λαός των ΗΠΑ», Αθήνα 2008, εκδ. Αιώρα

- Κόλιν Κράουτς, «Μεταδημοκρατία», Αθήνα 2006, εκδ. Εκκρεμές

- Ρόμπερτ Α. Νταλ, «Περί πολιτικής Ισότητας», Αθήνα 2007, εκδ. Μεταίχμιο

- Ulrich Beck, «Η επινόηση του πολιτικού», Αθήνα 1996, εκδ. Λιβάνης

- Ernesto Laclau, «Για την επανάσταση στην εποχή μας», Αθήνα 1997, εκδ. Νήσος