Tης Mαριας Κατσουνακη

Η φωτογραφία στην κορνίζα αποτυπώνει συνήθως ένα παιδάκι με μπλε ποδιά, άσπρο γιακά, χαμόγελο που φανερώνει πρόσφατες απώλειες, καθισμένο σε θρανίο, να κρατά ένα μολύβι μάλλον αδέξια και αμήχανα πάνω από ένα ανοιχτό τετράδιο. Η πόζα κλασική προσδιορίζει και την εποχή: δεκαετία του ’60. Θέμα της: πρώτη μέρα στο σχολείο. Από τότε έχουν απομείνει θραύσματα μνήμης και μυρωδιές: της γόμας, της σάκας, της κιμωλίας, της κασετίνας, της τάξης... Η Λόλα, ο Μίμης, η Ελλη, η Αννα, παρέμειναν αναλλοίωτοι στο «Αλφαβητάριο» για 23 χρόνια (1955 - 1978). Οι κοινωνικές αλλαγές στη χώρα στη διάρκεια των δυο αυτών δεκαετιών υπήρξαν συντριπτικές, με αποτέλεσμα η ύλη του βιβλίου να μοιάζει στο τέλος εντελώς εξωπραγματική. Αλλά δεν ήταν ούτε το πρώτο, και ασφαλώς ούτε το τελευταίο, δείγμα εκπαιδευτικού αναχρονισμού στα ελληνικά σχολεία.

Σήμερα, αν πληκτρολογήσετε στην αναζήτηση του Google «πρώτη μέρα στο σχολείο» θα βρεθείτε μπροστά σε πληθώρα πληροφοριών: από συμβουλές για το πώς «θα λύσετε τους φόβους» στους εξάχρονους μαθητές και θα τους κάνετε να αισθανθούν φιλικά και οικεία στο καινούργιο περιβάλλον τους μέχρι επιστημονικά άρθρα και προσωπικές μαρτυρίες σε διάφορα blogs.

Τα πρώτα βήματα στο προαύλιο όμως είναι μια πολύ σοβαρή υπόθεση. Κάθε στραβή κίνηση ή αποτυχία μπορεί να αφήσει σημάδια στην προσωπικότητα του παιδιού για όλη του τη ζωή. Η αλληλεπίδραση ανάμεσα στο σπίτι και στο σχολείο (οι εντάσεις που δημιουργούνται στο ένα περιβάλλον εκδηλώνονται σα διαταραχές της συμπεριφοράς στο άλλο) προϋποθέτουν τη στενή συνεργασία δασκάλας - γονέων. Τα παιδιά, σε αυτήν την περίοδο της ζωής τους, συγκροτούν την αντίληψη του «εαυτού» τους με την πραγματικότητα, αναπτύσσουν τη συντροφικότητα, βιώνουν την εμπειρία να ανήκουν σε μια ομάδα ίσων ατόμων, «οπότε νιώθουν την ανάγκη να αναπτύξουν την ικανότητά τους για αρμονικές σχέσεις στο πλαίσιο της ομάδος». Εστω και αν δεν κοιμάστε με τον Ντ. Βίνικοτ (κορυφαίος παιδοψυχίατος - ψυχαναλυτής) στο προσκεφάλι σας, οφείλετε, ως κηδεμόνες, να μην αγνοείτε βασικές οδηγίες πλεύσης. Να μπορείτε να αναγνωρίζετε τη δυσκολία, να αντιμετωπίζετε τη σύγκρουση, να διοχετεύετε την επιθετικότητα.

Το πέρασμα από τις ασφαλείς ψυχαναλυτικές προσεγγίσεις στο εκπαιδευτικό σύστημα, ανοίγει ένα κεφάλαιο μεγάλο και δαιδαλώδες. «Μια κρίση νομιμοποίησης άνευ προηγουμένου συνταράζει τους εκπαιδευτικούς θεσμούς», σημειώνει ο Αλέν Ρενό στο «Τέλος της αυθεντίας» (εκδ. Πόλις). «Απίσχναση του σχολείου όσον αφορά την αποστολή του να μεταδίδει γνώσεις και αξίες, άνοδος του ατομικισμού στην οικογενειακή ζωή, εντεινόμενος προβληματισμός για τον ρόλο του γονέα. Παράλληλα, ποτέ επίσης η εικόνα της παιδικής ηλικίας δεν έμοιαζε τόσο αινιγματική: ανάμεσα στο κακοποιημένο και το αγιοποιημένο παιδί, πώς μπορούμε να διαμορφώσουμε μια εικόνα για το σύγχρονο παιδί που να είναι απαλλαγμένη από τις πλάνες του παρελθόντος αλλά και από ορισμένες υπερβολές του παρόντος;».

Από τη στιγμή που το «πρωτάκι» δρασκελίζει το κατώφλι του σχολείου περνά στα χέρια του δασκάλου, του εκπαιδευτικού. Ο δικός του αγώνας παραμένει αδικαίωτος: πώς διατηρεί τον έλεγχο στην τάξη; Η ενοχοποίηση των εκπαιδευτικών είναι ο συνήθης τρόπος απενοχοποίησης του συστήματος. Υπερτονίζεται η προσωπική διάσταση του δεσμού δασκάλου - μαθητή, για να μετατεθεί η βαθύτατη θεσμική διάλυση μέσα από την απαξίωση του δημόσιου σχολείου.

Η χρονιά πάντα ξεκινάει με περισσότερες ή λιγότερες ελλείψεις, με ανεπαρκείς υποδομές, με κτιριακά προβλήματα, με υποσχέσεις και αδιέξοδα. Μαζί, πολλαπλασιάζονται και οι (υπαρξιακές) αγωνίες (παιδιών, εκπαιδευτικών, γονέων, κ.ο.κ), αναπτύσσεται ανασφάλεια και δυστυχία η οποία δεν μπορεί πια να ερμηνευτεί παρά μόνο με όρους ψυχολογικών συγκρούσεων. Το άγχος αντικαθιστά σταδιακά το αίσθημα της ευθύνης. Οταν οι θεσμοί υπολειτουργούν, καλείται η «αυθεντία» του γονέα ή του δασκάλου να δώσει τη λύση. Και εδώ αρχίζει το πρόβλημα.