Tου Γεωργιου Κουμαντου

Δεν αισθάνομαι σε θέση να παίξω το παιχνίδι των προεκλογικών προβλέψεων περί αυτοδυναμίας της όποιας κυβέρνησης που θα προκύψει από τις εκλογές όταν θα γίνουν. Δεν θέλω να πω ότι δεν έχει σημασία το πόσα κόμματα θα αντιπροσωπεύονται στην προσεχή Βουλή, πόσα ποσοστά ψήφων και πόσα ποσοστά εδρών θα πάρει το καθένα, ποιο θα είναι το πρώτο και πριμοδοτούμενο. Αλλά οι σκέψεις που θέλω να υποβάλω στον στοχασμό των αναγνωστών ισχύουν, κατά κάποιον τρόπο, άσχετα από τα θέματα αυτά, όποια και αν είναι η διαμόρφωση της μελλοντικής Βουλής. Ο λόγος είναι για μικρές και μεγάλες μετεκλογικές συμμαχίες.

Σύμφωνα με την ορολογία που διαμορφώθηκε κυρίως στη Γερμανία κατά τις τελευταίες δεκαετίες, γίνεται λόγος για «μικρή συμμαχία», όταν από το πρώτο κόμμα λείπουν λίγες ψήφοι για να σχηματίσει την αναγκαία κοινοβουλευτική πλειοψηφία και τις ψήφους αυτές τις βρίσκει συμμαχώντας με κάποιο από τα μικρότερα κόμματα, ας πούμε το ιδεολογικά συγγενέστερο. Θα έλεγα όμως ότι για μικρή συμμαχία πρόκειται και στην περίπτωση που συμπράττουν τα δύο μεγάλα κόμματα, συμφωνώντας σε ένα ελάχιστο πρόγραμμα, έναν κοινό παρονομαστή, που επιτρέπει τη διεκπεραίωση των τρεχουσών υποθέσεων (και την κατανομή των τρεχόντων ρουσφετιών), αλλά αφήνει κατά μέρος τα μεγάλα προβλήματα του τόπου, εκεί όπου πιθανόν να υπάρχουν και οι μεγάλες διαφωνίες.

Αυτές οι μικρές συμμαχίες, προπάντων η μικρή συμμαχία μεταξύ μεγάλων κομμάτων, είναι κακή λύση του πολιτικού προβλήματος που γεννιέται όταν ένα κόμμα δεν κατορθώνει να συγκεντρώσει αυτοδύναμη πλειοψηφία και αυτό έχει φανεί από εμπειρίες σχετικά πρόσφατες στην ελληνική πραγματικότητα – καλύτερη είναι η λύση των νέων εκλογών. Γιατί αυτές οι συμμαχίες αφήνουν άλυτα τα πιο κρίσιμα προβλήματα του τόπου, δίνοντας μιαν αναβολή που μόνον επιδείνωση των όρων τους επιφέρει. Και η επίλυση αυτών των προβλημάτων έχει συνήθως τόσο πολιτικό κόστος που καμιά μονοκομματική κυβέρνηση δεν αποφασίζει να το αναλάβει, όσο κοινοβουλευτικά ισχυρή και αν αισθάνεται. Το πιθανότερο είναι ότι, όσο καλό και αν κάνει στον τόπο, θα πληρώσει την τόλμη της κατά τις επόμενες εκλογές – στη γωνιά περιμένει η αντιπολίτευση για να εισπράξει τα οφέλη. Υπάρχουν κάποια προβλήματα που μόνο μαζί μπορούν να λυθούν από τα μεγάλα κόμματα, ει δυνατόν από όλα τα κόμματα.

Ακούγεται συχνά η αντίρρηση ότι μια συμμαχία των μεγάλων κομμάτων που θα έλυνε ή θα προσπαθούσε να λύσει τα «δυσάρεστα» προβλήματα, θα αποτελούσε ανέλπιστο δώρο προς κάποια μικρά κόμματα που θα επωφελούνταν από την αναπόφευκτη λαϊκή δυσαρέσκεια – παλαιότερα το φόβητρο ήταν ότι την ωφέλεια θα εισέπραττε το κομμουνιστικό κόμμα. Ο κίνδυνος αυτός, βεβαίως, υπάρχει, ίσως όχι για το κομμουνιστικό κόμμα, ξεπερασμένο ιστορικά, ξεπερασμένο έτσι και αλλιώς, αλλά για κάποια άλλα. Είναι όμως θέμα πειστικότητας στην παρουσίαση των λύσεων που θα υιοθετηθούν – έστω, επί τέλους, και κάποιας κομματικής θυσίας για το γενικό καλό.

Μια τέτοια λύση, πλατιάς κομματικής ομοφωνίας στην αντιμετώπιση κρισίμων προβλημάτων, προϋποθέτει καθαρές συμφωνίες για τις λύσεις που θα υιοθετηθούν από κοινού. Το δυσκολότερο είναι ο προσδιορισμός του χρονικού σημείου κατά το οποίο θα γίνουν οι συμφωνίες αυτές. Γιατί ούτε πριν από τις εκλογές μπορούν να τις κάνουν οι κομματικοί οργανισμοί, αφού κάτι τέτοιο θα έδειχνε αμφιβολία για τη νίκη του κάθε κόμματος και θα το στερούσε από κάποιες προεκλογικές ρητορικές εκλάμψεις, αλλά ούτε και μετά τις εκλογές με τη χρονική πίεση των διαπραγματεύσεων για τον σχηματισμό της συμμαχικής κυβέρνησης. Εδώ μπορεί να αποδειχθεί εξαιρετικά χρήσιμος ο ρόλος των «ταμιευτήρων στοχασμού» (think tank) που ισχυρίζονταν ότι διαθέτουν τα κόμματα και που θα μπορούσαν, αθόρυβα και διακριτικά, να καταστρώσουν ένα πρόγραμμα κοινής αντιμετώπισης καυτών προβλημάτων. Μια υψηλή υπηρεσία προς τον τόπο που, τελικά, μπορεί και να αναγνωριζόταν – πάντως θα παρέμενε υπηρεσία, χρήσιμη και αν ακόμα θα σχηματιζόταν μονοκομματική κυβέρνηση.

Μερικά παραδείγματα προβλημάτων που εκκρεμούν από χρόνια και που μόνο από μια συμμαχία των κομμάτων θα μπορούσαν, ίσως, να λυθούν – συμμαχία για κοινή ευθύνη και όχι μια αόριστη συναίνεση που και επιφυλάξεις χωράει και την κύρια ευθύνη την αφήνει στο κόμμα που κυβερνάει. Παραδείγματα των δυσκολιών θα φέρω και όχι την υπόδειξη λύσεων. Αν κάποιες λύσεις βρίσκονταν με τους στοχασμούς των κομμάτων, το κέρδος θα ξεπερνούσε τις όποιες ζημιές από τις συμμαχικές κυβερνήσεις.

Χωρίς σύμπραξη και κοινή ευθύνη (και κοινό πολιτικό κόστος) των μεγάλων (τουλάχιστον) κομμάτων δεν μπορεί ποτέ να επιλυθεί το λεγόμενο ασφαλιστικό πρόβλημα. Τα δεδομένα του προβλήματος γνωστά σε όλους: οι εργαζόμενοι που καταβάλλουν εισφορές στα ασφαλιστικά ταμεία γίνονται ολοένα και λιγότεροι, ενώ οι ασφαλισμένοι που εισπράττουν συντάξεις και υγειονομική περίθαλψη ολοένα περισσότεροι. ΄Η οι εισφορές θα πρέπει να αυξηθούν (με συνταξιοδότηση σε μεγαλύτερη ηλικία ή με αύξηση των εισφορών) ή οι παροχές να μειωθούν. Τρίτη λύση υπάρχει: να επιδοτεί το κράτος τα ασφαλιστικά ταμεία όχι από κάποιο ανύπαρκτο μυστηριώδες Ταμείο, αλλά με αύξηση της φορολογίας. Να αποφασίσουμε όλοι μαζί τι θέλουμε (χωρίς ρητορικά άλλοθι περί «πατάξεως» της κακοδιαχείρισης που χρειάζεται μεν, αλλά δεν θα εκάλυπτε παρά μικρό μέρος της τρύπας).

Ολοι συμφωνούμε ότι πολλά στραβά συμβαίνουν με το εκπαιδευτικό μας σύστημα σε όλες τις βαθμίδες και όλοι διαπιστώνουμε ότι καμιά ριζική (ούτε καν επιφανειακή...) αντιμετώπιση των προβλημάτων της παιδείας δεν είναι δυνατή όσο οι αναπόφευκτες αντιδράσεις, ιδεοληψιών και προπάντων συμφερόντων, έχουν τη σιωπηλή κάλυψη ενός ή περισσοτέρων κομμάτων. Μπορεί να υπάρχουν έστω και κάποιες, όχι αξεπέραστες, διαφωνίες στον τρόπο αντιμετώπισης των προβλημάτων, αλλά ο μεγάλος πειρασμός είναι η ελπίδα πολιτικού οφέλους του ενός κόμματος από τα αντιδημαγωγικά μέτρα που θα λάβει το άλλο.

Αφησα για τελευταίο παράδειγμα, αυτό που είναι πολιτικά ίσως το πιο δύσκολο και που η ανάγκη της άμεσης λύσης δεν δείχνει πόσο επιτακτική είναι. Ολοι ενοχληθήκαμε από το γεγονός ότι το όνομα μιας ελληνικής επαρχίας χρησιμοποιήθηκε (από πολλές δεκαετίες – η ενόχληση είναι καθυστερημένη...) ως όνομα ενός ξένου κράτους και όλοι διαβλέπουμε ότι αυτή η χρήση μπορεί να συνδέεται και με κάποιες υστεροβουλίες. Από την άλλη μεριά, ποιος μπορεί να πιστεύει ότι η κατάσταση αυτή μπορεί τώρα να μεταβληθεί, παγιωμένη καθώς είναι στην επίσημη αναγνώρισή της από όλα σχεδόν τα άλλα κράτη, στην παγκόσμια συνείδηση, στον παγκόσμιο Τύπο, αλλά και στην αληθινή ανάγκη του ξένου κράτους να περιφυλάξει την ονομασία που μας ενοχλεί; Το πρόβλημα είναι ποιος θα τολμήσει να το παραδεχθεί δημόσια δίνοντας έτσι στο άλλο κόμμα ή σε άλλα κόμματα ένα εύκολο μοτίβο δημαγωγίας. Αλλά αν κάτι που πρέπει να γίνει κανείς δεν μπορεί να κάνει μόνος του ας το κάνουμε όλοι μαζί.

Βλέπω ήδη τους φορτωμένους με πολιτική πείρα να κουνούν το κεφάλι τους με τις εξωπραγματικές ονειροπολήσεις ενός φαντασιόπληκτου «διανοουμένου». Το επιχείρημα ότι, μακροπρόθεσμα, είτε θα εξασφαλιζόταν η λαϊκή ευγνωμοσύνη έτσι δεν πείθει γιατί, δυστυχώς, τα μακροπρόθεσμα δύσκολα υπολογίζονται στην πολιτική. Το κακό είναι ότι μάλλον δεν πείθει ούτε το επιχείρημα ότι αλλιώς οι αναγκαίες λύσεις δεν θα δοθούν ποτέ...

Το άρθρο αυτό είναι το τελευταίο κείμενο που έστειλε ο Γεώργιος Κουμάντος για να δημοσιευθεί στην «Καθημερινή».