Tης Μαριας Κατσουνακη

Ο Κάσπαρ Χόφμαν είναι Γερμανός που ζει στην Αθήνα. Αρχές Ιουνίου επισκέφθηκε το site του μουσείου των Δελφών για να ενημερωθεί για τα ωράρια και με έκπληξη διαπίστωσε ότι ακόμα ίσχυε το χειμερινό καθεστώς (έως τις 14.40) ενώ κάποιες αίθουσες παρέμεναν κλειστές. Ο κ. Χόφμαν, εξοικειωμένος προφανώς με άλλα μουσειακά περιβάλλοντα, αποφάσισε να συντάξει μια επιστολή, την οποία φιλοξένησε στο πρώτο φύλλο της η «AthensPlus» (η εβδομαδιαία αγγλική έκδοση της «Καθημερινής» και της International Herald Tribune).

Με τον τυπικό υποδόριο σαρκασμό ενός καλοαναθρεμμένου Ευρωπαίου, μας πληροφορεί ότι τα Μάρμαρα του Παρθενώνα μπορεί να τα επισκεφθεί κανείς στο Βρετανικό Μουσείο καθημερινά ώς τις 5.30 το απόγευμα και δύο φορές την εβδομάδα ώς τις 8.30. Αναρωτιέται, δε, αν τα επιχειρήματα για την επιστροφή έχουν συμπεριλάβει αυτήν την παράμετρο. Ο κ. Χόφμαν προχωράει και σε άλλες επισημάνσεις, συνδυάζοντας γνώση της χώρας και των μνημείων της, παρατηρητικότητα, ενδιαφέρον και αρκετή δόση αμφιβολίας (μήπως και καχυποψίας) για τη δυνατότητα να διαχειριστούμε με σοβαρότητα τους πολιτιστικούς θησαυρούς μας.

Και, κατ’ αρχάς, με στοιχειώδη συνέπεια. Πριν από ένα μήνα, στην Παγκόσμια Ημέρα Μουσείων, βρεθήκαμε στο ΕΑΜ (Εθνικό Αρχαιολογικό) για την έκθεση με τις αιγυπτιακές αρχαιότητες. Καταγράψαμε τότε τις εντυπώσεις μας μαζί με σχόλια επισκεπτών που οδηγήθηκαν στην έξοδο υπό τους ήχους μιας σειρήνας(!) και με την παρότρυνση ελληνοπρεπέστατων αγγλικών («quickly because we close») μόλις η ώρα σήμανε τρεις. Το βιβλίο των επισκεπτών, λίγα λεπτά πριν κλείσει το μουσείο, έμοιαζε με κυτίο παραπόνων: «Για σήμερα τουλάχιστον θα ’πρεπε να υπάρχουν και απογευματινές βάρδιες. Ντροπή!». Αλλοι πάλι, ξένοι αυτοί, συνέτασσαν μικρές αφηγήσεις με περισσότερο κέφι: «Είμαστε ο Πολ και η Σαρμέτ. Φτάσαμε δυστυχώς πολύ καθυστερημένοι και απληροφόρητοι. Εδωσα την κάμερα στη Σαρμέτ να προλάβει να τραβήξει ένα βιαστικό βίντεο με ορισμένα εκθέματα, ώστε να μπορέσουμε να τα απολαύσουμε με την ησυχία μας στο κλιματιζόμενο δωμάτιο του ξενοδοχείου μας».

Τι συμβαίνει στον αδιατάρακτο κόσμο των ελληνικών μουσείων τον τελευταίο καιρό και αποτελούν τον «ιδανικό» στόχο ρεπορτάζ και επιφυλλίδων; Απεργίες αρχαιολόγων και αρχαιοφυλάκων, ασταθή (απρόβλεπτα για την ακρίβεια) ωράρια, μια κοινότητα που δίνει την εντύπωση ότι ζει σε άλλη διάσταση του χρόνου. Δεκαετίες πίσω, σε καφκικές ατμόσφαιρες, στενάχωρες, κάποτε και απωθητικές. Είναι όμως έτσι; Την ερχόμενη εβδομάδα (από Τετάρτη 18 μηνός) ο Σύλλογος Ελλήνων Αρχαιολόγων εξήγγειλε τρεις 24ωρες απεργίες με συμβολικούς αποκλεισμούς μουσείων και αρχαιολογικών χώρων. Αφορμή, το νομοσχέδιο του ΥΠΠΟ, σύμφωνα με το οποίο το Νέο Μουσείο της Ακρόπολης μετατρέπεται σε Νομικό Πρόσωπο Δημοσίου Δικαίου.

«Επιτέλους!», αναφώνησε διαφωνών με την κινητοποίηση αρχαιολόγος, πρόσωπο κύρους με θέση, που επιθυμεί να κρατήσει την ανωνυμία του. «Τα μουσεία δεν μπορούν να λειτουργήσουν άλλο ως απλές δημόσιες υπηρεσίες που υπάγονται στο ΥΠΠΟ. Οφείλουν να είναι σχήματα ευέλικτα και αυτοδιοικούμενα. Να εκσυγχρονιστούν. Σήμερα είναι οργανισμοί απολύτως αναχρονιστικοί».

Μέσα από τη συζήτηση λύθηκε και η απορία για την κακοδαιμονία του ΕΑΜ. Για την απελπιστική έλλειψη εκδόσεων (καμία δυνατότητα περαιτέρω αναφοράς στις εκθέσεις που διοργανώνει – ό,τι είδαμε είδαμε…), για το θλιβερό πωλητήριο… Το πωλητήριο, λοιπόν, ανήκει στον ΟΠΕΠ (Οργανισμός Προβολής Ελληνικού Πολιτισμού). Το ΤΑΠΑ (Ταμείο Αρχαιολογικών Πόρων και Απαλλοτριώσεων), μάλιστα –καθώς το μουσείο δεν δικαιούται να προχωρήσει σε εκδόσεις, πρέπει να τις αναλάβει το ΤΑΠΑ– έχει τυπώσει μια εικοσασέλιδη αναφορά στην έκθεση με τις αιγυπτιακές αρχαιότητες, αλλά για να διατεθεί στο μουσείο πρέπει να την αγοράσει ο ΟΠΕΠ… Τρεις φορείς, δηλαδή, διασταυρώνονται στους διαδρόμους του ΕΑΜ. Το Δημόσιο, ο ΟΠΕΠ και το ΤΑΠΑ. Για οποιαδήποτε απόφαση, δε, χρειάζεται ένας μαραθώνιος υπογραφών, εγκυκλίων και εγκρίσεων. Από το απλούστερο, την περισυλλογή των σκουπιδιών στον περιβάλλοντα χώρο, μέχρι το πιο σύνθετο, τον προϋπολογισμό (ο οποίος υποβλήθηκε τον Νοέμβριο του 2007, εγκρίθηκε τον Ιανουάριο και ακόμη να καταβληθεί).

Και αν τα διοικητικά συμβούλια παίρνουν τα σκήπτρα με τη μετατροπή σε ΝΠΔΔ (με βλαβερές συχνά συνέπειες, βλέπε Λυρική Σκηνή) δεν θα μπορούσαν οι αρχαιολόγοι να διεκδικήσουν την κατάλληλη σύνθεση ώστε να στελεχωθούν τα συμβούλια με επιστήμονες, μουσειολόγους, και εν γένει ειδικούς; Οι δυσκίνητοι οργανισμοί παράγουν γκρίνια, η γκρίνια δυσφορία και η δυσφορία παρακμή. Δεν είναι τυχαίο το γεγονός της μειωμένης επισκεψιμότητας που παρατηρείται αν και δεν λείπει ούτε η μοναδικότητα ούτε το ενδιαφέρον συλλογών και εκθεμάτων.

Οπως δεν λείπει η επιστημονική επάρκεια, η έγνοια και η ενασχόληση. Ομως η σχέση παρελθόντος – παρόντος είναι αλληλένδετη. Το παρελθόν γονιμοποιεί το παρόν, το παρόν αφυπνίζει το παρελθόν. Τα μουσεία οφείλουν να ανοίξουν τον διάλογο ανάμεσα στο αρχαίο και το σύγχρονο, να αφηγηθούν ιστορίες και μύθους στους επισκέπτες, να τους αιφνιδιάσουν, να ακολουθήσουν τις ανησυχίες χωρίς να προδώσουν τις αναφορές τους. Ο τρόμος της Ιστορίας και η άνευ όρων παράδοση στην αίγλη της αρχαιότητας οδηγούν στην καθήλωση, δεν απελευθερώνουν σκέψη και φαντασία.

Πρόσφατα το Λούβρο παραχώρησε τις αίθουσες με τα αριστουργήματα της φλαμανδικής και ολλανδικής ζωγραφικής (15ος, 16ος, 17ος αι.) στον Βέλγο καλλιτέχνη Γιαν Φαμπρ (εικαστικό, περφόρμερ, χορογράφο) για να εμπνευστεί και να δημιουργήσει τις δικές του εγκαταστάσεις. «Επιδιώκουμε μιαν άλλη ανάγνωση της ιστορίας της τέχνης, σύμφωνα με την οποία η σύγχρονη έκφρασή της να επαναδραστηριοποιεί και να επικαιροποιεί τα έργα του παρελθόντος», δήλωσε για την έκθεση ο πρόεδρος του Λούβρου, Ανρί Λουαρέτ.

Το νομοθετικό πλαίσιο λειτουργίας των μουσείων είναι η μία πλευρά. Η άλλη είναι η νοοτροπία. Η συνθήκη που μεταμορφώνει το πλαίσιο σε ουσία, που διαμορφώνει τη σχέση του μουσείου με την κοινωνία, που του προσδίδει παιδευτικό χαρακτήρα αποκολλώντας το από την κατηγορία του εκθετηρίου. Γιατί, εκθέματα εγκλωβισμένα στο κλέος τους παραμένουν τουριστική ατραξιόν.