Γραφει ο Aντωνης Kαρκαγιαννης/ karkagiannisant@ath.forthnet.gr

Κάπως καθυστερημένα και χάρη σε πρόσφατο Ανάτυπο των Εκδόσεων Σάκκουλα έπεσαν στα χέρια μου δύο άρθρα που περιγράφουν καίρια και θα έλεγα ωμά την κατάσταση στα πανεπιστήμιά μας και ερευνούν τις αιτίες. Πρόκειται για «Τα εν οίκω», του καθηγητή Ηλία Κατσούλη και για τα «Χαμένα πανεπιστήμια», του αντιπρύτανη στο Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Λεωνίδα Λουλούδη. Δημοσιεύθηκαν στο περιοδικό «Επιστήμη και Κοινωνία» και δημοσιεύθηκαν σε ανάτυπο από τις εκδόσεις Σάκκουλα.

Από τα πολλά προβλήματα, στα οποία αναφέρονται στα δύο άρθρα θα ξεχωρίσω δύο, τα οποία θεωρώ απολύτως κεντρικά της μεγάλης κρίσης που μαστίζει τα πανεπιστήμιά μας, τουλάχιστον από τον Μάιο του 2005 μέχρι και σήμερα και η οποία κατά μέγιστο μέρος, έχει αναστείλει το εκπαιδευτικό και ερευνητικό έργο των ΑΕΙ.

Στο ένα πρόβλημα αναφέρεται επιγραμματικά ο καθηγητής Ηλίας Κατσούλης και είναι η προβληματική σχέση της κοινοβουλευτικής και εξωκοινοβουλευτικής Αριστεράς με το κοινοβουλευτικό καθεστώς, ως την κύρια διαδικασία νομιμοποίησης των πολιτικών αποφάσεων.

Το πρόβλημα είναι παλαιό και πολλοί νόμιζαν ότι έπειτα από πολλές και οδυνηρές περιπέτειες του τόπου και της ίδιας της Αριστεράς, το θέμα είχε περιπέσει στην απραξία της θεωρητικής ενασχόλησης. Στο υποσυνείδητό της ποτέ δεν δέχθηκε τον κοινοβουλευτισμό ως κατοχύρωση της πολιτικής διαφορετικότητας και ως σύστημα νομιμοποίησης των πολιτικών αποφάσεων. Δεν το θεωρούσε ως μια εσαεί λαϊκή κατάκτηση, ως ένα πολιτικό κεκτημένο με αυτοτέλεια και ισχύ σε κάθε περίπτωση και σε κάθε κοινωνικό καθεστώς. Οφείλουμε να ομολογήσουμε ότι τα αστικά καθεστώτα και τα αστικά κόμματα έκαναν ό,τι περνούσε από το χέρι τους για να υποβαθμίσουν και να μειώσουν τον κοινοβουλευτισμό και να τον περιορίσουν σε τυπικές διαδικασίες και ανιαρές συζητήσεις. Σήμερα κανείς δεν πιστεύει ότι η χώρα κυβερνάται από τη Βουλή και από τις άλλες συντεταγμένες εξουσίες, ότι οι πολιτικές αποφάσεις διαμορφώνονται, κατοχυρώνονται και νομιμοποιούνται στη Βουλή. Αλλά σε αυτές τις περιπτώσεις το κύριο δημοκρατικό αίτημα είναι η αποκατάσταση της αυτοτέλειας του κοινοβουλευτισμού, όχι η κατάργησή του ή η ανυπακοή.

Κάθε τόσο, λοιπόν, από το σκοτεινό και τραυματικό υποσυνείδητο της Αριστεράς έρχονται στην επιφάνεια αντιλήψεις και πράξεις που άμεσα πλέον αμφισβητούν τον κοινοβουλευτισμό, ως μοναδική πηγή και εγγύηση του νόμιμου και της νομιμότητας. Το μαρτυρούν συνθήματα όπως «νόμος είναι το δίκαιο του εργάτη», ως προτροπή σε «ανυπακοή», η φραστική και έμπρακτη άρνηση εφαρμογής των νόμων που ψηφίστηκαν στο κοινοβούλιο κάθε φορά που οποιαδήποτε μειοψηφία νομίζει ότι θίγονται τα συμφέροντά της ή απλώς ο εφησυχασμός της.

Τα φαινόμενα αυτά φραστικής ή έμπρακτης αμφισβήτησης του κοινοβουλευτισμού και της νομιμότητας εμφανίζονται σε ευαίσθητους χώρους όπου πράγματι «το δίκαιο του εργάτη» τον πνίγει και τον κινητοποιεί (αλλά σε μια ανοιχτή και πολυμορφική κοινωνία δεν είναι μόνο το «δίκαιο του εργάτη» που την πνίγει). Το ίδιο και σε έναν ευρύτερο εθνικό χώρο πατριωτικά ευαίσθητο και προσφερόμενο σε λαϊκίστικη ανυπακοή, είναι η απροσχημάτιστη κατάλυση της νομιμότητας με την απόσυρση και την πολτοποίηση του σχολικού βιβλίου για την ΣΤ΄ Δημοτικού. Είναι ακόμη η υπεράσπιση του «ακαδημαϊκού ασύλου», αποκλειστικά ως ασύλου ανυπακοής και παρανομίας. Είναι τέλος η δήλωση πρυτανικών αρχών και πανεπιστημιακών διδασκάλων ότι δεν θα εφαρμόσουν νόμο που ψηφίστηκε στη Βουλή και κυρίως η έμπρακτη εφαρμογή αυτής της δήλωσης από τραμπούκους «αριστερών οργανώσεων (κατά το ρεπορτάζ) στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. Σημειώσαμε πρόσφατες περιπτώσεις και συμπτώματα προβληματικών σχέσεων με τον κοινοβουλευτισμό.

Ο δρόμος αυτός, στον οποίο συχνά και για ευνόητους λόγους παρασύρεται και μια πτέρυγα του ΠΑΣΟΚ και ο ίδιος ο αρχηγός του, είναι ολισθηρός και επικίνδυνος και για τον τόπο και για τα ίδια τα κόμματα που τον ακολουθούν. Πρόσκαιρα μπορεί να συλλέγουν ψήφους διαμαρτυρίας ή αγανάκτησης, είναι η περίπτωση του ΣΥΡΙΖΑ. Μεσοπρόθεσμα όμως αποξενώνονται από τα μεσαία στρώματα που αποτελούν τον κορμό της κοινωνίας μας και με την ποικιλότητά τους αποτελούν το στήριγμα του κοινοβουλευτισμού. Να σημειώσω ότι ποτέ η αστειότητα των «μη και μη» ιδιωτικών πανεπιστημίων δεν ήταν τόσο δημοφιλής όσο σήμερα, όπου τα δημόσια πανεπιστήμια είναι απαξιωμένα και ουσιαστικά δεν λειτουργούν.

Πιο εκτεταμένο το άρθρο του καθηγητή Λεωνίδα Λουλούδη θίγει όλα τα βασικά προβλήματα, εκπαιδευτικά και οργανωτικά, που αντιμετωπίζει το δημόσιο πανεπιστήμιο. καθώς και τις δυνάμεις πανεπιστημιακές και μη που δρουν και αντιπαρατάσσονται με συνέπεια την ακαδημαϊκή αφασία. Θα ξεχωρίσω από αυτά μόνο ένα που το θεωρώ κεντρικό. Την πλήρη κατάλυση της ακαδημαϊκής δεοντολογίας.

Η λέξη δεοντολογία μου είναι γενικά αντιπαθής, γιατί αναφέρεται σε κανόνες συμπεριφοράς που κάποιοι αποφάσισαν για κάποιους άλλους. Μου είναι πιο αντιπαθής όταν ηθικολογεί και με ένα σύνολο κανόνων θέλει να αντικαταστήσει τις απλές έννοιες ειλικρίνειας και εντιμότητας. Τέτοια π.χ. πιστεύω ότι είναι η δημοσιογραφική δεοντολογία.

Στο δημόσιο πανεπιστήμιο δεν πρόκειται γι’ αυτή τη δεοντολογία. Ο Λεωνίδας Λουλούδης δεν την ορίζει, αλλά πιστεύω ότι εννοεί τις σχέσεις μεταξύ των καθηγητών, μεταξύ των καθηγητών και των σπουδαστών και τις σχέσεις μεταξύ του δημόσιου πανεπιστημίου και του κράτους το οποίο το συντηρεί. Πιστεύω επίσης ότι εννοεί ότι οι σχέσεις αυτές είναι πρώτα και κύρια εκπαιδευτικές και, κάπως γενικότερα πολιτισμικές. Π.χ. όταν το κράτος πληρώνει το δημόσιο πανεπιστήμιο δεν κάνει ελεημοσύνη ή χάρη. Εξαγοράζει συγκεκριμένο εκπαιδευτικό και ερευνητικό έργο από το οποίο έχει άμεση και κατεπείγουσα ανάγκη η χώρα. Και οφείλει να το εξαγοράσει στις πραγματικές του τιμές, ώστε να έχει εύλογο δικαίωμα να το αξιολογήσει. Κατά τα άλλα, καμιά άλλη σχέση πολιτικής, ιδεολογικής ή κομματικής επικυριαρχίας ή απλή σχέση προϊσταμένου και υφισταμένου δεν μπορεί να ισχύσει ή και να ενταχθεί στην ακαδημαϊκή δεοντολογία. Το δημόσιο πανεπιστήμιο αν ξαναγεννηθεί (πολλοί αμφιβάλλουν) θα ξαναγεννηθεί ανεξάρτητο, ελεύθερο και αυτοδιοικούμενο, ως Νομικό Πρόσωπο Ιδιωτικού Δικαίου, όπως πολύ σωστά προτείνει ο καθηγητής Νίκος Αλιβιζάτος.

Εξίσου καίρια σημασία έχει η ακαδημαϊκή δεοντολογία στις σχέσεις μεταξύ καθηγητών. Η εκλογή καθηγητών έχει αποκλειστικά εκπαιδευτικούς και ερευνητικούς σκοπούς, ο καθηγητής εκλέγεται από καθηγητές με διαφανείς και ελεγχόμενες, από την πανεπιστημιακή κοινότητα, διαδικασίες. Ο χώρος με υποχρεώνει να αναφερθώ επιγραμματικά στις περίπλοκες σχέσεις μεταξύ καθηγητών και σπουδαστών. Δεν είναι σχέσεις συναλλαγής, όπως σε απίστευτο βαθμό συμβαίνει σήμερα. Είναι σχέσεις εκπαιδευτικές, ερευνητικές, πολιτισμικές και κοινωνικές.