Tου Xρηστου Γιανναρα

Υπάρχει ένα θέμα στο οποίο μοιάζει να συμφωνούμε όλοι οι Ελληνες: Οτι αν θέλουμε να στήσουμε κράτος σοβαρό και λειτουργικό, να αυξήσουμε την παραγωγικότητα, να ανέβει για όλους το επίπεδο ποιότητας της ζωής, χρειαζόμαστε καλύτερη παιδεία. Εχουμε έλλειμμα παιδείας, γι’ αυτό και παραμένουν ανέφικτα τα ζωτικά μας ζητούμενα.

Μέχρις εδώ η ομογνωμία μοιάζει δεδομένη και εμπνέει εύκολη ρητορική. Οι διαφωνίες και αντιμαχίες αρχίζουν με το «διά ταύτα»: το τι πρέπει και μπορεί να γίνει.

Υπάρχουν πολίτες και κόμματα που εμφανίζονται να πιστεύουν (ναι, σοβαρά) ότι τα προβλήματα της παιδείας στην Ελλάδα, ύστερα από τόσες δεκαετίες με «διαλόγους», «μεταρρυθμίσεις» και αδιάκοπη γκρίνια, είναι μόνο οικονομικά. Αν τα χρήματα που διαθέτει το κράτος για την παιδεία αυξηθούν, αν διατεθεί το 5% του ακαθάριστου εθνικού προϊόντος, δηλαδή το 15% του ετήσιου κρατικού προϋπολογισμού, τα προβλήματα της παιδείας θα λυθούν αμέσως, η κατά κεφαλήν καλλιέργεια στη χώρα μας θα γίνει ασυναγώνιστη.

Κάποιοι άλλοι, μετριοπαθέστεροι (τα κόμματα εξουσίας, συνήθως, στους κυβερνητικούς απολογισμούς) δείχνουν να πιστεύουν πως η αδυναμία της παιδείας είναι πρόβλημα κτιρίων και εξοπλισμού: Αν αποκτήσουμε περισσότερες σχολικές αίθουσες και αν προσφερθεί από το κράτος δωρεάν σε κάθε μαθητή ένας ηλεκτρονικός υπολογιστής, το λαϊκό αίτημα για καλύτερη παιδεία θα έχει ικανοποιηθεί.

Οσο και αν μοιάζουν παιδαριώδεις ή σκόπιμα παραπλανητικές οι δύο αυτές θεωρήσεις, είναι όμως οι περισσότερο προβαλλόμενες στον Τύπο και στις τηλεοράσεις. Υπάρχει, βέβαια και η ιδεολογική αντιμαχία που ελάχιστα ξεμυτίζει στη δημοσιότητα, με αντιμέτωπες δύο παρατάξεις:

Η μία, άκρως καταπιεσμένη και βάναυσα λοιδορούμενη στα τριάντα τρία χρόνια της μεταπολίτευσης (αλλά μάλλον με το ισχυρότερο λαϊκό έρεισμα) μοιάζει να πιστεύει ότι το επίπεδο της παιδείας έχει υποβαθμιστεί, επειδή εγκαταλείφθηκαν στην εκπαιδευτική πράξη οι αρχές και αξίες της «ελληνοχριστιανικής αγωγής». Απαλείφθηκε από τα διδακτικά βιβλία ο πατριωτισμός, η ελληνοπρέπεια, ο σεβασμός της λαϊκής θρησκευτικότητας, σταμάτησε ο υποχρεωτικός εκκλησιασμός και η εξομολόγηση μέσα στα σχολεία, υπάρχει ανοχή άσεμνων αμφιέσεων και κομμώσεων, ελάχιστος ή καθόλου έλεγχος του ήθους των μαθητών. Αν το σχολείο επανέλθει στην «ελληνοχριστιανική» παιδαγωγική δεοντολογία, το ανίατο στην Ελλάδα πρόβλημα της παιδείας θα έχει λυθεί.

Στους αντίποδες βρίσκεται η αυτοτιτλοφορούμενη «προοδευτική» διανόηση. Αυτή πιστεύει πως όλα τα δεινά της χώρας: η ανήκεστη οικονομική υπανάπτυξη, το οργανωτικό μπάχαλο, η «διαπλοκή» και διαφθορά, η εκπαιδευτική υποβάθμιση, οφείλονται στον εθνικισμό και στη θρησκοληψία που δεν επιτρέπουν, δύο αιώνες τώρα, τον συνεπή εξευρωπαϊσμό, δηλαδή εκσυγχρονισμό του ελλαδικού κρατιδίου. Αν η σχολική εκπαίδευση καθαρθεί από την προγονολατρεία, τις θρησκευτικές προκαταλήψεις, τις φοβίες για το σύγχρονο και το ξένο, την εθνικιστική εσωστρέφεια, αν καλλιεργήσει το άνοιγμα στον διεθνισμό, την προτεραιότητα των ατομικών δικαιωμάτων και του ορθολογισμού, η παιδεία θα οδηγήσει σε ανάκαμψη την ελληνική κοινωνία.

Ομως και οι δύο προτάσεις έχουν δοκιμαστεί χωρίς το σακατλίκι της παιδείας και της κοινωνίας να έχει θεραπευθεί. Το «ελληνοχριστιανικό» ιδεολόγημα κυριάρχησε αμιγέστερα μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, έως και τη δικτατορία των συνταγματαρχών. Και το «εκσυγχρονιστικό» ιδεολόγημα γνώρισε την πληρέστερη επιβολή του μετά τη δικτατορία, στα τελευταία τριάντα τρία χρόνια. Στην πρώτη περίπτωση υπήρχε σαφέστατη λαϊκή δυσφορία για λειτουργική ανεπάρκεια της παιδείας, στη δεύτερη (και ώς σήμερα) η δυσφορία έχει γίνει κατακραυγή, οργή, αγανάκτηση.

Το πιο απογοητευτικό είναι ότι οι (σπάνιες και ελάχιστες) καινούργιες και σοβαρές θεωρήσεις - προτάσεις μόλις και αν εμφανισθούν, θα ενταχθούν αμέσως, με προκρούστειες μεθόδους δημοσιογραφικής μικρόνοιας, στα σχήματα των πολωμένων ιδεολογημάτων. Θα ταξινομηθούν με ετικέτες στα σχηματικά στερεότυπα της ιδεοληψίας, θα θαφτούν.

Αν υπάρχουν ακόμα Δον Κιχώτες, τους απομένει ένας και μοναδικός δρόμος πάλης: Να αρθρώσουν θεώρηση - πρόταση για την παιδεία στην Ελλάδα ξεκινώντας όχι από τις «πεποιθήσεις» του ιδεολογικού φαύλου κύκλου, αλλά από την απλή, τετράγωνη λογική των αναγκών της ελληνικής κοινωνίας. Δονκιχωτικό, γιατί είναι αφάνταστα δύσκολο εγχείρημα ο εντοπισμός της κοινής ανάγκης – εντοπισμός με ορθολογικό ρεαλισμό αδέσμευτον σε παραισθησιογόνα ιδεολογήματα.

Ποιες είναι οι πραγματικές μας ανάγκες που θα κληθεί να υπηρετήσει η παιδεία, τι θέλουμε να είμαστε στο άμεσο και στο απώτερο μέλλον, σε ποιο είδος κοινωνίας σκοπεύουμε; Διακόσια χρόνια τώρα παλεύουμε μάταια να «εξευρωπαϊστούμε», καταφρονούμε αυτό που είμαστε και πιθηκίζουμε αυτό που κάποιοι άλλοι είναι. Και η μειονεξία του μεταπράτη μας καθηλώνει στον βαλκανικό επαρχιωτισμό. Η απλή, τετράγωνη λογική απαιτεί να ξεχωρίσουμε: τι χρειαζόμαστε από το ιστορικό μας παρελθόν για τις σημερινές μας ανάγκες και τι από τα επιτεύγματα των προοδευμένων συγχρόνων μας.

Παράδειγμα: η ανάγκη να αυξήσουμε την παραγωγικότητά μας, τι προϋποθέτει; Εξειδικευμένη τεχνολογική πληροφόρηση στο Δημοτικό και στο Γυμνάσιο ή καλλιέργεια κριτικής σκέψης και δημιουργικής φαντασίας; Η πείρα βεβαιώνει ότι άνθρωπος χωρίς γλώσσα είναι άνθρωπος χωρίς σκέψη, χωρίς φαντασία. Χρειαζόμαστε λοιπόν πρωτίστως γλώσσα, αλλά ποια γλώσσα: Αυτήν που μας έρχεται από το παρελθόν, δοκιμασμένη στην ακρίβεια των εντοπισμών και στην αέναη παραγωγή νοηματικών αποχρώσεων; Ή μήπως μια σημερινή, ολιγόλεκτη, χρηστική, διεθνή γλώσσα; Ελληνικά επομένως ή αγγλικά; Με ποιαν από τις δυο εξασφαλίζουμε και παραγωγικότητα και ποιότητα ζωής; Χωρίς ιδεολογικές και συναισθηματικές προκαταλήψεις, ποια είναι η δική μας ανάγκη σήμερα;

Ανάλογα ερωτήματα και για την ανάγκη ποιότητας της ζωής, την ανάγκη κοινωνικής δικαιοσύνης, τίμιας αποκέντρωσης και αυτοδιοίκησης, αξιοπρέπειας και αυτοσεβασμού στις διεθνείς σχέσεις μας, άμυνας – από τη σπουδή τέτοιων αναγκών να προκύπτουν τα προγράμματα και οι θεσμοί παιδείας. Και για την επιτελική αυτή δουλειά χρειάζονται μελετητές με σοβαρότητα, κατάρτιση και ήθος – όχι «διανοούμενοι» που αναπληρώνουν την αγραμματοσύνη τους με κομματική στράτευση ή με προσφορά υπηρεσιών σε ξένες πρεσβείες.

Θέλει επιτελικό σχεδιασμό και ξεκάθαρους κοινωνικούς στόχους η αναμέτρηση με το τέλμα της παιδείας. Θέλει δυσεύρετη ανιδιοτέλεια. Και ιεράρχηση αναγκών.