Tου Θανου Bερεμη*

Τον καιρό αυτό της υποβάθμισης των θεσμών αυξάνεται η αναζήτηση των λόγων, οι οποίοι προκαλούν την καθήλωση της δημοκρατίας μας. Είναι πλέον σαφές ότι οι ερχόμενες εκλογές δεν επιφυλάσσουν ελπίδες σωτηρίας για ένα χρεοκοπημένο κράτος. Κατά τον Στέφανο Μάνο, ώς το τέλος του 2010 το Δημόσιο θα πρέπει να βρει 45 δισ. ευρώ για να μηδενίσει τα ελλείμματά του και να εξοφλήσει τις υποχρεώσεις του. Στην αναζήτηση του «τις πταίει» προτεραιότητα έχει η των ονομάτων επίσκεψις.

Οταν μιλάμε για την κοινωνία των πολιτών δεν εννοούμε βέβαια την κατακερματισμένη μας κοινωνία όπως εξελίσσεται ραγδαία, αλλά ένα επιθυμητό πρότυπο που διαρκώς απομακρύνεται. Οταν μιλάμε με σεβασμό για τη Δημοκρατία, με κεφαλαίο Δ, δεν εννοούμε την υπάρχουσα, αλλά ένα καθεστώς ενάρετο, θαρραλέο και δίκαιο. Την αρετή και την τόλμη στην πολιτική μάς θυμίζουν πλέον ολίγοι από τους γνωστούς πολιτευτές, όπως οι Πάγκαλος, Γιαννάκου, Αλέκος Παπαδόπουλος, Στέφανος Μάνος και ίσως λίγοι ακόμα. Οταν μιλάμε για την επανίδρυση των προτύπων σχολείων, δεν έχουμε κατά νου τα απορφανισμένα από μαθητές Λύκεια, αλλά το Βαρβάκειο, τη Ζωσιμαία, το Πειραματικό και άλλα πρότυπα του παρελθόντος τα οποία υπήρξαν υποδείγματα της δευτεροβάθμιας δημόσιας εκπαίδευσης.

«Τις πταίει» για την υποβάθμιση της κοινωνίας πολιτών, η οποία δημιουργήθηκε με τις προσπάθειες όλων των μεγάλων ηγετών της πολιτικής μας, ή του κράτους δικαίου και της δημόσιας εκπαίδευσης που αντιστάθηκαν ακόμα και σε χαλεπούς καιρούς;

Είναι πιθανό η πτώση να οφείλεται στην αδυναμία της κοινωνίας να αντισταθεί στις δυσμενείς επιπτώσεις της οικονομικής ευμάρειας των δεκαετιών του ’60 και ’70. Ισως το πραγματικό τέλος του εμφυλίου μετά το πέρας των μαχών, να στέρησε την αριστερά από έναν πολύτιμο ρόλο για την ανάπτυξη της δημοκρατίας. Ως ανεπιθύμητο στοιχείο στο συντηρητικό μετεμφυλιακό κράτος, η αριστερά έγινε ο φυσικός απολογητής της ισοπολιτείας στη χώρα μας. Οταν ωστόσο η αστική δημοκρατία αναβαπτίστηκε στα φιλελεύθερα νάματα της μεταπολίτευσης, ο ρόλος της αριστεράς ως υπερασπιστή της ισονομίας, μηδενίστηκε. Παρέμειναν τα φιλεργατικά και αναδιανεμητικά της ανακλαστικά, αλλά ενίοτε και η νοσταλγία της ισχύος του ολοκληρωτισμού.

Ο ρόλος του Ανδρέα Παπανδρέου υπήρξε πραγματικά καταλυτικός στη διαμόρφωση της μεταπολιτευτικής Ελλάδας. Επέστρεψε από τις ΗΠΑ έπειτα από μεγάλη απουσία κομίζων προϊόν περίπου άγνωστο στους Ελληνες. Ο λαϊκισμός παλιά, δεν είχε θέση σε μια αγροτική κοινωνία με κύρια φιλοδοξία την απόδραση από την υπανάπτυξη της υπαίθρου και την είσοδο (διά της εκπαίδευσης) στην αστική γη της επαγγελίας. Ετσι ενώ για τους φιλελεύθερους πατρικίους πατέρες του αμερικανικού Συντάγματος, ο αυτεξούσιος μέσος αγρότης (και όχι ο καλλιεργημένος μεγαλοαστός) υπήρξε το πρότυπο του καλού και αγαθού πολίτη, για τους Ελληνες, τουλάχιστον ώς την περίοδο του γρήγορου πλουτισμού, ο γιατρός, ο δικηγόρος, ο μηχανικός και ο δάσκαλος, εξακολουθούσαν να αποτελούν κοινωνικά πρότυπα.

Ο Ανδρέας Παπανδρέου συνέλαβε με το αναλυτικό του πνεύμα την εικόνα της ελληνικής κοινωνίας ως στατιστικά μεγέθη. Απευθύνθηκε έτσι στους «μη προνομιούχους» (όπως τους ονόμασε), δηλαδή τους ναυαγούς της κοινωνικής ανέλιξης, τους αποσυνάγωγους του πολιτικού βίου και σε όσους ανεξάρτητα από αντικειμενικούς όρους, θεωρούσαν ότι είχαν αδικηθεί από το σύστημα. Ο συνολικός αριθμός των «μη προνομιούχων» δεν ήταν καθόλου ευκαταφρόνητος και εξασφάλισε στο ΠΑΣΟΚ αλλεπάλληλες εκλογικές επιτυχίες. Ετσι ο καθηλωμένος μικρομεσαίος έγινε το πρότυπο που ευαγγελιζόταν ο Παπανδρέου.

Η κατάργηση των προτύπων δημοσίων σχολείων και ο πόλεμος εναντίον της αριστείας και των επίλεκτων ενοχοποίησε την αξιοκρατία σε κάθε βαθμίδα της Δημόσιας Διοίκησης. Ο κανόνας αυτός, είχε δυσμενή επίδραση και στο αντιπροσωπευτικό σύστημα ώστε να έλκει η πολιτική ως επί το πλείστον τους ανεπάγγελτους, τους ανθρώπους του θεάματος και τους τέως αιώνιους φοιτητές που κάνουν καριέρα στα ΑΕΙ ως κομματικοί εκπρόσωποι. Είναι ενδιαφέρον ότι ο δημιουργός του ελληνικού λαϊκισμού υπήρξε ο ίδιος γόνος επώνυμης οικογένειας, μαθητής του Κολλεγίου Αθηνών, απόφοιτος του Harvard και καθηγητής στο Berkley. Η εκλογική του συνταγή ενέπνευσε την τότε αντιπολίτευση και νυν κυβέρνηση, ώστε η επιλογή συνεργατών με κριτήριο την αφοσίωση και όχι την ικανότητα, να γίνει έκτοτε κανόνας στην πολιτική.

Το σημερινό αδιέξοδο ωστόσο δεν δημιουργήθηκε μόνο εκ των άνω. Δεν αποτελεί δηλαδή αποκλειστική εφεύρεση της πολιτικής ηγεσίας αλλά, συνέπραξε και η ίδια η κοινωνία στην κατασκευή του. Η σύζευξη του λαϊκισμού με την παραδοσιακή κατακερματισμένη κοινωνία θα μας απασχολήσει σε άλλο άρθρο.

* Ο κ. Θάνος Βερέμης είναι πρόεδρος του ΕΣΥΠ.