Του Γιωργου Tσεμπελη*

Σε προηγούμενο άρθρο (Καθημερινή 13-05-12) είχα αναφερθεί στην ψήφο ως επιλογή και είχα διακρίνει, με βάση τις αναλύσεις της πολιτικής επιστήμης, τις ψήφους σε αυτές που είναι στραμμένες στο παρελθόν (αναδρομικές ή retrospective) και απλά τιμωρούν, και σε εκείνες που στρέφονται στο μέλλον (προοπτικές ή prospective) και προσπαθούν να συμβάλουν στην επίλυση προβλημάτων που αντιμετωπίζει η χώρα των ψηφοφόρων.

Σήμερα θα μιλήσω γι’ αυτές τις ψήφους, παίρνοντας φυσικά υπ’ όψιν ότι διαφορετικοί ψηφοφόροι έχουν διαφορετικές αντιλήψεις για το τι δέον γενέσθαι και δεν είναι δικός μου ρόλος να υποδείξω τις λύσεις που θεωρώ καλύτερες. Τι κάνει λοιπόν ένας ψηφοφόρος με την ψήφο του; Πρώτα, εκφράζει την άποψή του και διαλέγει το κόμμα που είναι πλησιέστερα στις δικές του πεποιθήσεις. Δεύτερον, συμμετέχει στην εκλογή ενός Κοινοβουλίου όσο το δυνατόν πλησιέστερου στις πεποιθήσεις του, και εδώ η ανάλυση του εκλογικού νόμου είναι πολύ σημαντική συνιστώσα για την κατάλληλη επιλογή. Τρίτον, συντελεί στη δημιουργία μιας κυβέρνησης που θα προωθήσει τις επιλογές που ο ψηφοφόρος επιθυμεί και εδώ τα προγράμματα των κομμάτων και οι προοπτικές που διαμορφώνουν για συνεργασίες είναι εξίσου σημαντικά για τον καθορισμό τις επιλογής.

Δεν θα αναφερθώ καθόλου στο πρώτο σημείο γιατί ο κάθε ψηφοφόρος έχει τη δική του γνώμη – διαμορφωμένη είτε από τη δική του ιστορία και το περιβάλλον του είτε από τα προγράμματα των κομμάτων. Θα μιλήσω όμως για τα άλλα δύο θέματα, διότι βοηθούν ώστε οι επιλογές να είναι πιο εύστοχες, δηλαδή να προωθήσουν πιο αποτελεσματικά τα συμφέροντα του συγκεκριμένου ψηφοφόρου. Ο δόκιμος όρος είναι «στρατηγική» επιλογή και όχι απλή έκφραση προτίμησης. Τον καιρό του δικομματισμού οι δύο επιλογές ήταν ταυτόσημες. Ο ψηφοφόρος ψήφιζε το κόμμα της επιλογής του που αν συγκέντρωνε την πλειοψηφία στο Κοινοβούλιο, γινόταν κυβέρνηση. Τώρα τα πράγματα είναι πολύ πιο πολύπλοκα και εξαρτώνται όχι μόνο από τις προτιμήσεις, αλλά και από τον εκλογικό νόμο και τις επιλογές συμμαχιών που έχουν εκφράσει τα κόμματα. Θα αναφερθώ λοιπόν σ’ αυτούς τους δύο παράγοντες. Η ουσιαστική επιλογή του κάθε ψηφοφόρου είναι η κυβέρνηση που θα σχηματιστεί τελικά. Ενας στρατηγικός ψηφοφόρος πρέπει να δει ποια είναι η κατά τη γνώμη του καλύτερη κυβέρνηση για τη χώρα και μετά να προσπαθήσει διά της ψήφου του να σχηματιστεί αυτή η κυβέρνηση. Φυσικά, η συνεισφορά του κάθε ψηφοφόρου είναι πολύ μικρή (της τάξης του ενός στα έξι εκατομμύρια), αλλά μπορεί κανείς να σκεφτεί: Τι θα έκανα αν ήμουν η αποφασιστική ψήφος;

1. Εκλογικός νόμος. Υπάρχουν δύο κύρια χαρακτηριστικά του εκλογικού νόμου που πρέπει να λάβουν υπόψη τους οι εκλογείς πριν ψηφίσουν. Το πρώτο είναι το «δώρο» των 50 εδρών που δίνει ο νόμος στο πρώτο κόμμα. Αυτό το χαρακτηριστικό δεν έχει γίνει κατανοητό ούτε στη διεθνή βιβλιογραφία, όπου η Ελλάδα κατατάσσεται στις χώρες με αναλογικό εκλογικό σύστημα, ενώ στην ουσία το σύστημα είναι πολύ κοντά σε πλειοψηφικό. Και εξηγούμαι: η πιθανότητα να σχηματιστεί κυβέρνηση χωρίς τη συμμετοχή του πρώτου κόμματος είναι σχεδόν μηδενική. Οχι μόνο αν το πρώτο κόμμα πάρει αυτοδυναμία, αλλά και αν ακόμα πάρει κάτω του 20% όπως η Ν.Δ. στις προηγούμενες εκλογές, με δεδομένη την ύπαρξη της Χρυσής Αυγής και του ΚΚΕ -δύο κομμάτων που δεν θέλουν ή δεν τα θέλουν για συμμαχίες- δεν υπάρχει η δυνατότητα σχηματισμού κυβέρνησης χωρίς τη Ν.Δ. (όλα τα άλλα κόμματα μαζί είχαν 145 έδρες). Κατά συνέπεια, το πιο καθοριστικό στοιχείο της ψήφου σε ένα τέτοιο σύστημα είναι η επιλογή του πρώτου κόμματος· και εάν κάποιος ψηφοφόρος βρίσκεται μεταξύ δύο κομμάτων ως προς τις θέσεις, αλλά μπορεί να συνεισφέρει στην επιλογή του πρώτου κόμματος, θα προωθήσει τα συμφέροντά του πολύ καλύτερα αν στραφεί προς αυτή τη συνεισφορά.

Το δεύτερο χαρακτηριστικό του εκλογικού νόμου είναι το διαχωριστικό όριο του 3%. Μόνο κόμματα άνω του 3% εκπροσωπούνται στη Βουλή. Κατά συνέπεια, πάλι αν ένας ψηφοφόρος αμφιταλαντεύεται ανάμεσα σε δύο κόμματα, το ένα σε επίπεδο 3% και το άλλο είτε σαφώς πάνω από το όριο είτε σαφώς κάτω, θα εξυπηρετήσει καλύτερα τις απόψεις του αν σπρώξει το κόμμα του 3% πάνω από το όριο, παρά αν δώσει την ψήφο του σε ένα κόμμα που σίγουρα θα μπει ή σίγουρα δεν θα μπει στη Βουλή.

2. Συμμαχίες. Κανένας αναλυτής δεν αναμένει στις επερχόμενες εκλογές αυτοδύναμη πλειοψηφία για κανένα κόμμα. Κατά συνέπεια, το ερώτημα είναι ποιες συμμαχίες είναι πιθανές με κάθε μία από τις δύο δυνατές «πρωτιές», της Ν.Δ. ή του ΣΥΡΙΖΑ. Η καλύτερη εικόνα θα μπορεί να σχηματιστεί, αν όχι μόνο τα δύο αυτά κόμματα αλλά και τα υπόλοιπα αποφασίσουν να δώσουν στους εκλογείς προγράμματα και όχι απλά συνθήματα. Και αυτό, για να μπορέσουν οι ψηφοφόροι να σχηματίσουν τη δική τους γνώμη για το ποιες συμμαχίες είναι δυνατές και ποιες πιθανές. Για παράδειγμα, το ΚΚΕ έχει δηλώσει ότι δεν θα συμμετάσχει σε κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ, όμως μήπως προγραμματικά μια τέτοια κυβέρνηση είναι δυνατή; Και αν η απάντηση στο παραπάνω ερώτημα είναι καταφατική, μήπως η λαϊκή πίεση μπορεί να σφυρηλατήσει μια τέτοια συμμαχία; Αντίστροφα, αν αυτή η συμμαχία δεν είναι δυνατή, η προοπτική του ΣΥΡΙΖΑ να σχηματίσει κυβέρνηση είναι ανύπαρκτη (γιατί δεν θα φτάσει η συνδρομή της Δημοκρατικής Αριστεράς και των Ανεξάρτητων Ελλήνων (κι αν ακόμα οι τελευταίοι ήταν διατεθειμένοι να υποστηρίξουν κυβέρνηση της Αριστεράς).

Η απάντηση σε ερωτήματα συμμαχιών είναι πολύ σημαντική για έναν ψηφοφόρο, γιατί η επόμενη κυβέρνηση θα έχει να αντιμετωπίσει αντίξοες συνθήκες και να επιτύχει εξαιρετικά δύσκολες διαπραγματεύσεις με την Ευρώπη. Πρέπει λοιπόν να υπάρξει μεγάλη προσοχή να μην επαναληφθεί το προηγούμενο αδιέξοδο που οδήγησε σε απώλεια χρόνου, πόρων και υπονόμευσε τον τουρισμό της χώρας και τις συμμαχίες μας στην Ευρώπη.

* Ο κ. Γιώργος Τσεμπελής είναι καθηγητής της Πολιτικής Επιστήμης, κάτοχος της έδρας Anatol Rapoport στο Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν (ΗΠΑ).