Ενστασεις

Από το «μη ταξικό» στο «εύκολο» πανεπιστήμιο

Tου Τακη Καμπυλη

Λένε οι «μικροί» (όχι όλοι, αλλά οι πιο «δυναμικοί», κυρίως οι φοιτητές στα ΕΑΑΚ και στον ΣΥΝ): «Δεν μας αρέσει ο (νέος) νόμος, δεν τον εφαρμόζουμε». Και απαγορεύουν και στους άλλους επίσης να τον εφαρμόσουν.

Λένε και οι «μεγάλοι» (όχι όλοι, ο Ευρυπίδης Στυλιανίδης, υπουργός Παιδείας): «Αλλάξει δεν αλλάξει το “16”, εγώ θα το ξεπεράσω».

Εδώ καταγράφεται σοβαρή ομοιότητα: Η αντίληψη περί δημοκρατίας των «μικρών», σε τι διαφέρει από το «ξεπέρασμα του νόμου» από τον «μεγάλο»;

Κατά ευτυχή σύμπτωση, στο τέλος της άλλης βδομάδας θα βρίσκεται στη Θεσσαλονίκη (προσκεκλημένος του ΑΠΘ, Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης) ένας από τους σημαντικότερους πολιτικούς επιστήμονες του καιρού μας, ο Ernesto Laclau. Γνωστός για την έρευνά του και τις μελέτες του, ιδίως πάνω στον λαϊκισμό, ο καθηγητής του Πανεπιστημίου του Εσεξ θα γίνει αυτόπτης μάρτυρας μιας ιδιόμορφης κατάστασης του ελληνικού δημόσιου πανεπιστημίου. Κατ’ εξοχήν του αντικειμένου του.

Από την ανάγνωση των τελευταίων γεγονότων στα ΑΕΙ φαίνεται ότι η μία –από τις αρκετές ταυτόχρονες μάχες– μαίνεται ανάμεσα σε δύο λαϊκισμούς. Ανάμεσα σε έναν παλαιότερο, κρατικίστικο λαϊκισμό του ’80, που ενδημεί κυρίως στις αριστερίστικες και σε μέρος των αριστερών φοιτητικών (και πανεπιστημιακών) παρατάξεων, και σε έναν πιο «σύγχρονο» λαϊκισμό, του ’90, που επιχειρεί την ενσωμάτωση (παράδειγμα η ΔΑΠ με τη μετατροπή της σε παραπανεπιστημιακό μηχανισμό με δωρεάν σημειώσεις και τα περίφημα «κεράσματα» σε «must» νυχτερινά κέντρα).

Το ελληνικό πανεπιστημιακό περιβάλλον διευκολύνει τέτοιες πολώσεις. Οσο δυναμικότερες αποδεικνύονται οι μειοψηφίες τόσο πιο εύκολα καταφέρνουν να επιβάλουν εξελίξεις. Αρκεί να φωνάξεις, να αποκλείσεις και θα επιβληθείς.

Είναι χαρακτηριστικό ότι τις προηγούμενες μέρες υπήρξαν προσπάθειες πανεπιστημιακών (από την ηγετική ομάδα της ΠΟΣΔΕΠ) να περάσουν την απεργία από γενικές συνελεύσεις, αλλά η συμμετοχή ήταν μηδαμινή. Γι’ αυτό και τις «νομιμοποίησαν» μέσα από τα διοικητικά συμβούλια. Αλλωστε, παρά την εικόνα που κυριάρχησε στην ειδησεογραφία, ούτε η διήμερη απεργία ούτε και τα ποσοστά των καταλήψεων έχουν ιδιαίτερη συμμετοχή.

Οπως άλλωστε σημειώνει η Βάσω Κιντή (καθηγήτρια Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Αθήνας), «τα πανεπιστήμια χρόνια τώρα είναι κυρίως –και απλώς– εξεταστικά κέντρα. Με λίγα λόγια, οι καταλήψεις και δεν ενοχλούν ιδιαίτερα το σύστημα (τους περισσότερους φοιτητές – εκτός βέβαια αν οδηγήσουν σε απώλεια εξεταστικής κ.λπ.), αλλά και έχουν βοηθήσει τις ισχνές μειοψηφίες να επιβάλουν, όπως εν προκειμένω, αντιδημοκρατικές θέσεις. Διότι το να εμποδίζεις την καθολική ψηφοφορία, όπως είναι ο στόχος των καταληψιών, ε, αυτό ξεπερνάει τα όρια».

Ο λαϊκισμός των ΕΑΑΚ και ενός κομματιού του ΣΥΝ (συμπεριλαμβανομένων μερικών πανεπιστημιακών) δεν έχει κανένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Στηρίζεται στη γνωστή «αρχή» του μικροαστισμού, που δεν είναι άλλη από την «ατιμωρησία». Οπως ο μικροαστικός λαϊκισμός του ’80 «ξέπλυνε» π.χ. την αυθαίρετη δόμηση (με την αντιπαράθεση στη «βίλα του πλούσιου», του δικαιώματος του «λαού» στο εξοχικό σπιτάκι), έτσι και ο μικροαστικός λαϊκισμός πολλών καταληψιών προϋποθέτει την ατιμωρησία στη μη τήρηση του νόμου. Φοιτητές που αρπάζουν κάλπες (σε σαφή συνέργεια με πανεπιστημιακούς), που εμποδίζουν την αντίθετη άποψη, αλλά και δεν αναλαμβάνουν την παραμικρή ευθύνη γι’ αυτό. Είναι η επιτομή του «μικροαστισμού», η μεταλλαγμένη συνέχεια του «νόμος είναι το δίκιο του εργάτη».

Για όσους πέρασαν από τον «σταλινισμό» στον ακτιβισμό (ΕΑΑΚ, κ.λπ.), τα πράγματα είναι μάλλον δεδομένα: Η προσήλωση στο «μη ταξικό» πανεπιστήμιο ταυτίζεται με το εύκολο πτυχίο. Και η σχετική διαδικασία είναι εγγυημένη, όταν οι κανόνες του παιχνιδιού δεν επιβάλλονται από δημοκρατικές διαδικασίες, αλλά από μαχητικές συντεχνίες. Ετσι αλλάζουν και πιο εύκολα, ανάλογα με τα παζάρια στις πρυτανικές εκλογές.

«Ζούμε έναν παραλογισμό», σημειώνει ο Αχιλλέας Μητσός (επισκέπτης καθηγητής στο LSE και μέλος της «Πρωτοβουλίας των 1000»). «Η αντιδημοκρατική στάση ισχνών μειοψηφιών δείχνει πιο δυνατή από τη δημοκρατική νομιμότητα. Πρόκειται όντως για έναν βαθύτατο λαϊκισμό με τον οποίο νομιμοποιείται στο όνομα του δημόσιου πανεπιστημίου η αντιδημοκρατική δράση μειοψηφιών που για «το καλό μας» αποκλείει τους ανένταχτους φοιτητές από τη διοίκηση των ΑΕΙ και αντίστοιχα επιζητεί το αλισβερίσι των παραταξιακών συμφερόντων».

Οπως γράφει και ο Robert Dahl, «η δημοκατία δεν αποτελείται μόνο από πολιτικές διαδικασίες αλλά συνιστά απαραίτητα και ένα σύστημα θεμελιωδών δικαιωμάτων». Επομένως, αν –πέρα από ορισμούς– θεωρήσουμε πως ο τελικός στόχος της δημοκρατίας είναι η πολιτική ισότητα, αυτή βιάζεται στα πανεπιστήμια, στο όνομα του «λαού».

Το παράλογο δε της διαδικασίας έχει να κάνει και με τις επιπτώσεις. Διότι αυτοί που αντιδρούν είναι –κατά κανόνα– αυτοί που δεν μετέχουν στα παζάρια με τις πρυτανικές ή άλλες αρχές. Δηλαδή τόσο τα ΕΑΑΚ όσο και ο ΣΥΝ είναι έξω από τα μεγάλα παζάρια στα οποία ο κυρίως χώρος καλύπτεται από τις «θεσμικές» παρατάξεις, τη ΔΑΠ και την ΠΑΣΠ. Και ενώ η καθολική ψηφοφορία που προβλέπεται από τον νέο νόμο θα μείωνε τη δύναμη διαπραγμάτευσης κυρίως της ΔΑΠ και της ΠΑΣΠ, οι καταληψίες (ΕΑΑΚ και ΣΥΝ) τελικά αντιδρούν για λογαριασμό των άλλων δύο «θεσμικών» παρατάξεων!

Την ώρα που σε ευρωπαϊκό επίπεδο, λέει η Βάσω Κιντή, «φουντώνει η κουβέντα για τα προβλήματα και τις προοπτικές του μαζικού πανεπιστημίου, στην Ελλάδα η αντίστοιχη συζήτηση τροφοδοτήθηκε από τα «ταμπλό» στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο».

Οροι όπως «αυτονομία» του δημόσιου πανεπιστημίου και «σχέση με την κοινωνία» και ιδίως με την «αγορά» είναι κομβικοί στην παγκόσμια συζήτηση για το μέλλον των δημόσιων πανεπιστημίων. Οπως σημειώνει ο Alain Renaut, η μεγάλη αντίφαση βρίσκεται στο σημείο εκείνο όπου «εντέλει το πανεπιστήμιο λόγω της αυτονόμησής του από το κράτος δεν πρέπει να αντικατασταθεί από την εγκατάλειψή του στην κοινωνία και στους οικονομικούς εξαναγκασμούς της αγοράς. Διότι το πανεπιστήμιο οφείλει να αναγνωρίζει την αναντικατάστατη συμβολή των επιστημών που έχουν κομβικό ρόλο σε ό,τι αποκαλείται λόγια υψηλή παιδεία, οι οποίες από την αρχαία ελληνική φιλολογία μέχρι ορισμένες διαστάσεις της μαθηματικής έρευνας δεν αποσκοπούν σε καμία προφανή επαγγελματική εκπαίδευση ούτε ανταποκρίνονται σε καμία εκπεφρασμένη ανάγκη της κοινωνίας». Επομένως, αυτόνομο πανεπιστήμιο δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην και ανεξάρτητο πανεπιστήμιο.

Και ενώ εκατοντάδες πανεπιστημιακοί συνεχίζουν τη δουλειά τους μακριά από τις κάμερες, η συζήτηση εδώ είναι, όπως λέει η Θάλεια Δραγώνα (καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Αθήνας, βουλευτής του ΠΑΣΟΚ), ποιος «δεν θα αναλάβει κανένα κόστος από τις αντιδράσεις. Αυτό είναι το πρόβλημα. Οτι ουδείς αναλαμβάνει την ευθύνη απέναντι στο δημόσιο ελληνικό πανεπιστήμο. Μόνο ξεφεύγουν. Ατιμώρητοι, γι’ αυτό και δικαιωμένοι».

Η «Πρωτοβουλία των 1.000» επιτέλους αντέδρασε την Τετάρτη. Αργησε, είναι αλήθεια. Και η ανακοίνωσή τους είναι στο πλαίσιο της αυστηρής καταδίκης των μειοψηφιών των «μικρών» και της θεσμικής ανομίας των «μεγάλων»…

Αλλωστε, κάποιος πρέπει να θυμίζει πως χάρη στο δημόσιο πανεπιστήμιο η ελληνική κοινωνία μετασχηματίστηκε από αγροτική σε αστική. Και ενώ το παιδί του αγρότη μπόρεσε να ξεφύγει από το χωράφι, σήμερα κινδυνεύει να εγκλωβιστεί στα «Εξάρχεια» μιας πανεπιστημιακής ζωής που ανήκει στο παρελθόν. Και που δεν χρειάζεται προστάτες.

-Νίκος Αλιβιζάτος «Πέρα από το 16» Αθήνα 2007, εκδ. Μεταίχμιο

-Μαρία Δαμανάκη, Β. Κουλαϊδής, Γ. Βαρουφάκης, Γ. Καλογήρου, Ν. Παπαδάκης «Το πραγματικό και το κεκτημένο» Αθήνα 2006, εκδ. Μεταίχμιο

-Νίκος Μπακουνάκης «Πανεπιστήμιο, πέρα από το καλό και το κακό του “16”», Αθήνα 2007, εκδ. Πόλις

-Ernesto Laclau «Για την επανάσταση στην εποχή μας», Αθήνα 1997, εκδ. Νήσος

-Alain Renaut «Τι είναι δίκαιη πολιτική;», Αθήνα 2006, εκδ. Πόλις

-Robert Dahl «Περί Δημοκρατίας», Αθήνα 2001, εκδ. Ψυχογιός

-Κόλιν Κράουτς «Μεταδημοκρατία», Αθήνα 2007, εκδ. Εκκρεμές

-«Νεολαϊκισμός» αφιέρωμα του «Επιστήμη και Κοινωνία» τ. 12, Αθήνα, Κομοτηνή 2004, εκδ. Αντ. Σάκκουλας