Του Τακη Kαμπυλη

Υπάρχουν περισσότεροι από 1,5 δισ. κάτοικοι του πλανήτη που δεν έχουν το δικαίωμα στην ψήφο ή στην ελεύθερη επιλογή ψήφου. Και υπάρχουν από προχθές και μερικά εκατομμύρια κατοίκων της Ευρώπης που αρνήθηκαν την άσκηση του συγκεκριμένου δικαιώματος.

Με την πρώτη ματιά θα μπορούσε κανείς να μιλήσει (όπως και έγινε) για ύβρι. Οταν οι άλλλοι διψάνε για δημοκρατία, εμείς δεν μπορούμε να την πετάμε στα σκουπίδια.

Είναι όμως έτσι; Πολλοί θα θυμούνται τη μεγάλη συζήτηση που άρχισε εδώ και μια δεκαπενταετία (και εν μέρει συνεχίζεται) σχετικά με την πτώση της κυκλοφορίας των εφημερίδων. Ευτυχώς κανείς από τους (άμεσα) ενδιαφερομένους δεν εκτίμησε πως η πτώση οφειλόταν (και οφείλεται) στον «κόσμο» που σταμάτησε να διαβάζει. Αντίθετα, όλοι επιδιώξαμε (και επιδιώκουμε) οι εφημερίδες να γίνουν καλύτερες, πιο αξιόπιστες και πιο ελκυστικές. Αλλωστε, η πτώση των εφημερίδων δεν συνοδεύτηκε από μια γενικότερη μείωση του ενδιαφέροντος για την πληροφορία ή από μείωση της παραγωγής και της διάθεσης ειδήσεων και σχολίων. Για να είμαστε ακριβείς, συνέβη ακριβώς το αντίθετο. Και ήδη σήμερα πολλοί «εφημεριδάδες» έχουν αρχίσει να διακρίνουν τη δημοσιογραφία από το χαρτί. (Υπενθυμίζεται, τέλος, πως σε αυταρχικές και μη δημοκρατικές κοινωνίες οι εκεί εφημερίδες δεν αντιμετωπίζουν το ίδιο πρόβλημα με αυτές στις χώρες ελευθερίας του λόγου).

Επίσης, ίσως έχει νόημα να θυμηθούμε τον λόγο που σε κοινωνίες όπως οι ευρωπαϊκές έχει κατοχυρωθεί το δικαίωμα στην ψήφο σε αντίθεση με άλλες κοινωνίες όπου αυτό παραμένει στα ζητούμενα. Ο μοναδικός λόγος είναι ο χώρος που δίνουν στην αμφισβήτηση. Οι δημοκρατικές κοινωνίες δεν επέλεξαν την ακινησία των δογμάτων και των μονόδρομων, αλλά τη διαδικασία διαρκούς εξέλιξης μέσω της κριτικής σκέψης. (Της οποίας τα όρια ποιος άραγε έχει τη -θεσμική- δύναμη να τα ορίζει;)

Οι επικριτές της αποχής ίσως παραβλέπουν ότι η αποστασιοποίηση από έναν συγκεκριμένο τρόπο συμμετοχής στα κοινά δεν είναι ούτε πρόσφατη ούτε μεταφράζεται σε συνολική απαξίωση της δημοκρατίας (και πιθανότατα δεν πρόκειται για αδιαφορία).

Μέσα σε μία 20ετία έχουν κλείσει οι οκτώ στις δέκα οργανώσεις βάσης των κομμάτων. Ο αριθμός των μελών τους έχει επίσης υποπολλαπλασιαστεί, ενώ οι κομματικές διαδικασίες και τα προγράμματα ελέγχονται αποκλειστικά από επαγγελματικά στελέχη και εμπειρογνώμονες (οι οποίοι συνήθως μετακινούνται και από κόμμα σε κόμμα). Αντίστοιχο φαινόμενο κυριαρχεί και στους άλλους φορείς συμμετοχής, για παράδειγμα στα συνδικάτα ή σε άλλες διαδικασίες της δημοκρατίας, όπως στις απεργίες.

Θα μπορούσαμε εύκολα να μιλήσουμε για αδιαφορία. Αλλά (όπως και στο παράδειγμα του αναγνωστικού κοινού) παρατηρούμε (επίσης) ότι δίπλα στους θεσμούς που φθίνουν δημιουργούνται παράλληλα νέοι πόλοι δράσης και συμμετοχής. Οι ελεύθερες παρεμβάσεις ομάδων μέσα από το Διαδίκτυο, η δημιουργία μπλογκ δράσεων και απόψεων (όχι μόνο σε εθνικό επίπεδο), οι δεκάδες μη κυβερνητικές οργανώσεις και η έκρηξη σε όλη τη δημοκρατική Ευρώπη δεκάδων μορφών εθελοντισμού δεν μπορούν παρά να προσμετρηθούν σε μία νέα εποχή όπου η συμμετοχή αλλάζει πρόσωπο και ανακαλύπτει νέους δρόμους. Στο πλαίσιο μιας νέας διάστασης των σύγχρονων δημοκρατιών, της λεγόμενης κοινωνίας των πολιτών.

Με λίγα λόγια, ισχυρίζομαι ότι οι αιτιάσεις περί «αδιαφορίας» είτε ισχύουν συνολικότερα, δηλαδή συμπεριλαμβάνουν και τη μείωση του όγκου των χειροκροτητών στις κεντρικές κομματικές εκδηλώσεις, είτε αναγνωρίζουν τις ραγδαίες αλλαγές που έχουν συντελεσθεί, οπότε αντιλαμβάνονται και άλλες μορφές συμμετοχής που έχουν αναπτυχθεί.

Ο σημαντικός σύγχρονος διανοητής Τσβετάν Τοντόροφ στο τελευταίο του βιβλίο «Ο φόβος των βαρβάρων» (Πόλις, 2009) εκτιμά πως με την εξέλιξη της τεχνολογίας στις επικοινωνίες η σύγχρονη εποχή χαρακτηρίζεται από την «παράθεση των αντιθέτων», όπου το αρχαϊκό συνυπάρχει με το υπερσύγχρονο αλλά κανένα από αυτά δεν μπορεί να αξιολογηθεί ούτε χωριστά ούτε μονοδιάστατα. Αντίθετα υποδεικνύει μια νέα διαλεκτική σύνδεση μεταξύ τους.

Προφανώς, δύσκολα κανείς μπορεί να αξιολογήσει πόσοι από το 47% λειτούργησαν πολιτικά (επεσήμαναν το καθεστώς πολιτικής εκκρεμότητας στην οποία βρίσκεται η χώρα μετά την εποχή Σημίτη) ή απλώς αδιάφορα.

Το μόνο βέβαιο είναι ότι το ποσοστό αδιαφορίας και απαξίωσης του συστήματος υπήρξε μεγάλο σε αυτές τις εκλογές, αλλά μάλλον πρέπει να αναζητηθεί κάπου ανάμεσα στο 7% που ψήφισε τους «μικρούς». Προφανώς ο ψηφοφόρος του Βεργή ή των κυνηγών ή του Παπαθεμελή έκανε χαβαλέ ή απαξίωσε συνολικά τη διακυβέρνηση της χώρας από το «πολιτικό σύστημα». Αλλά το 47,5% σηκώνει περισσότερη έρευνα και λιγότερη καταγγελία.