Tου Παντελη Μπουκαλα

«Αυτός που αναζητεί ας μην παύσει να αναζητεί, ωσότου βρει· και όταν βρει, θα ταραχθεί· και αφού ταραχθεί, θα αποθαυμάσει και θα γίνει ο Βασιλεύς του Παντός». Του αποστόλου Θωμά είναι τα λόγια αυτά, του μαθητή που αναζήτησε, και βρήκε, και ταράχτηκε, και αποθαύμασε, βρίσκονται δε στην αρχή του απόκρυφου Ευαγγελίου που του αποδίδεται (το κείμενο, μεταφρασμένο και εκτενώς σχολιασμένο από τον Σταύρο Γκιργκένη και τον Ευάγγελο Αδάμο, κυκλοφόρησε το 2006 στις εκδόσεις Ζήτρος). Ο Θωμάς, λοιπόν, ο δύσπιστος μαθητής, ο «λεγόμενος Δίδυμος» κατά τον Ιωάννη (και μάλιστα δίδυμος αδελφός του Ιησού, σύμφωνα με ορισμένες απόκρυφες πηγές, μυθοπλαστικώς ευφάνταστες), που φέρεται ως συγγραφέας και άλλων απόκρυφων κειμένων (ανάμεσά τους το «Ευαγγέλιο της παιδικής ηλικίας του Ιησού», γεμάτο απίστευτα θαύματα του μικρού Χριστού, καθώς και μια «Αποκάλυψη»), αφού αυτοσυστηθεί στο Ευαγγέλιό του, που σώζεται γραμμένο στα κοπτικά, ως ο καταγραφέας των απόκρυφων λόγων του «Ζώντος Ιησούς» («Ούτοι οι λόγοι οι απόκρυφοι ους ελάλησεν Ιησούς ο ζων και έγραψεν Ιούδας ο και Θωμάς»), σπεύδει να παροτρύνει όσους είναι ταμένοι στην αναζήτηση, να συνεχίζουν να αναζητούν, ώσπου να βρουν.

Η προτροπή αυτή («μη παυσάσθω ο ζητών του ζητείν έως αν εύρη, και όταν εύρη, θαμβηθήσεται και θαμβηθείς βασιλεύσει και βασιλεύσας αναπαυθήσεται» στη σωζόμενη ελληνική εκδοχή της), η σχέση της οποίας με τον Γνωστικισμό, διά του «αναζητείν» και «ευρίσκειν», έχει ήδη επισημανθεί από τους σχολιαστές των γραφών, θα μπορούσε να θεωρηθεί και θραύσμα από μια εις εαυτόν εκμυστήρευση· θα μπορούσε επίσης, με αρκετή αυθαιρεσία, να εκληφθεί ως το δεύτερο μέλος ενός εσωτερικού διαλόγου, όπου το πρώτο μέλος είναι η ελεγκτική φράση που απηύθυνε ο Ιησούς στον Θωμά, «μακάριοι οι μη ιδόντες και πιστεύσαντες», όταν ο μαθητής επέμενε να δει και ν' αγγίξει τα «σημάδια του κορμιού» που θα ολοκλήρωναν και θα πιστοποιούσαν τον αναγνωρισμό: «εάν μη ίδω εν ταις χερσίν αυτού τον τύπον των ήλων, και βάλω τον δάκτυλόν μου εις τον τύπον των ήλων, και βάλω την χείρά μου εις την πλευράν αυτού, ου μη πιστεύσω».

Για τους πιστούς, βέβαια, προπάντων για τους περιβεβλημένους με αξιώματα, η δυσπιστία, η αμφιβολία, η αμφισβήτηση, η ίδια η αναζήτηση, δεν είναι τίποτε λιγότερο από αμαρτία, μια θανάσιμη αμαρτία που απειλεί το θεμέλιο του οικοδομήματος, το αυστηρότατο «πίστευε και μη ερεύνα». Τα πράγματα είναι μάλλον απλά: όπως υπάρχει το δικαίωμα της πίστης, μη υποκείμενο σε χλευασμό, υπάρχει και η υποχρέωση της αμφιβολίας, της εξέτασης, του ελέγχου, της κρίσης, μη υποκείμενη σε φαλκίδευση, γιατί χωρίς αυτήν ο άνθρωπος μικραίνει, αν δεν αυτοακυρώνεται. Βλέποντας, σαν πρώτη τηλεοπτική είδηση πια, στα δελτία που δεν νοιάζονται να ξεχωρίσουν την ήρα από το στάρι αφού προορίζουν τα πάντα για πολτοποίηση, την κατ' έτος τελετή του Αγίου Φωτός στην Ιερουσαλήμ, η υποχρέωση αυτή αναδεικνύει τον αυτονόητο χαρακτήρα της. Οσο ακούμε τους ρεπόρτερ να μιλούν στερεοτυπικά για κατάνυξη, ευλάβεια και πνευματικότητα, οι καταγραφόμενες και εκπεμπόμενες εικόνες, απειθαρχώντας στη χειραγώγηση της ρητορείας, αποκαλύπτουν στάσεις που ούτε ευλάβεια ούτε πνευματικότητα τις διακρίνει: βίαιοι διαγκωνισμοί με τρόπαιο το ποιος θ' ανάψει πρώτος τη λαμπάδα του, αγριεμένα βλέμματα και επίσης αγριεμένα ρήματα που εκτοξεύονται από τον έναν χριστιανό εναντίον του άλλου· διότι, σε αυτήν την τελετή, και σε απόλυτη αντίθεση με όσα σαφέστατα διδάσκουν τα Ευαγγέλια, οι πιστοί, ήδη χωρισμένοι κατά το δόγμα τους, μοιράζονται και κατά την εθνικότητά τους (Ελληνες, Αρμένιοι, Ρώσοι, Αιγύπτιοι, Παλαιστίνιοι), κατά τον πατριάρχη της αρεσκείας τους, κατά τα «ιστορικά» και μη προνόμιά τους, αλλά και κατά τη δύναμη των χειρών τους.

Φοβάμαι πως ο Θωμάς των ημερών μας θα ένιωθε υποχρεωμένος να αναρωτηθεί για το πόσο ισχυρό είναι αυτό το ετήσιο συμβάν που δοξολογείται σαν θαύμα, για το πόσο θαύμα είναι τελικά, αφού δεν φαίνεται ικανό ν' αλλάξει ουσιωδώς την ψυχή των αυτοπτών μαρτύρων του (αλλά, αν θυμηθούμε και τις σφοδρές ενδοεκκλησιαστικές συγκρούσεις λίγα χρόνια πριν, ούτε καν την ψυχή όσων, ως εκ του αξιώματός τους, έχουν πρωταγωνιστικό ρόλο στην όλη τελετή). Εδώ δεν φαίνεται να ισχύει απολύτως το «εώρακάς με, πεπίστευκας», ή τουλάχιστον η πίστη αυτή δεν λειτουργεί ψυχοπλαστικά· το λατρευόμενο Αγιο Φως δεν δείχνει να έχει βαθύτερες πνευματικές συνέπειες στον όγκο των πιστών από την επίσης τιμώμενη ολυμπιακή Ιερή Φλόγα, που φέτος, στην περιφορά της ανά τον κόσμο, διαθέτει και ειδικούς φρουρούς, ανίερα βάναυσους.

Δεν είναι βέβαια σημερινή η αμφισβήτηση της θαυματουργικής εμφάνισης του φωτός της Ιερουσαλήμ, η αίγλη του οποίου προφανώς δεν αυξάνεται επειδή γίνεται δεκτό με τιμές αρχηγού κράτους στο αεροδρόμιο των Σπάτων. Και το πιο βιαστικό ξεφύλλισμα του βιβλίου του πατρός Γεωργίου Δ. Μεταλληνού «Φωτομαχικά - Αντιφωτομαχικά: Το φως του Παναγίου Τάφου στον διάλογο Διαφωτισμού - Ορθοδοξίας» (εκδ. «Ιστορητής/Κάτοπτρο», 2001) έχει πολλά να δείξει γι' αυτό το «παλαιό και δυσεπίλυτο πρόβλημα περί του Αγίου Φωτός». Στις σελίδες του βιβλίου ο αναγνώστης θα βρει κείμενα υπεράσπισης της αγιότητας του Φωτός, αλλά θα βρει και τη γνώμη του πατριάρχη Ιεροσολύμων Εφραίμ (πέθανε το 1771), απόσταγμα της εμπειρίας του, ότι η όλη τελετή είναι «χειροποίητος μηχανουργία» διεκπεραιωμένη από «φωτοποιούς». Θα βρει επίσης την εξής διαβεβαίωση του Νικηφόρου Θεοτόκη (πέθανε το 1800): «Ουκ απ' ουρανού κατέρχεται, ουδ' από του τάφου αναβλύζει, αλλ' ο επί την διακονίαν ταύτην ταχθείς αρχιερεύς εν τω λεγομένω εισελθών Κουβουκλίω, τον πυρίτην καίων εξάγει επάνω του ζωοδόχου τάφου· είτα εφάψας τας εν τω τάφω πρότερον τριβείσας λαμπάδας κρατών εξέρχεται και το φως μεταδίδωσιν ως ηγιασμένον τη επαφή και προσψαύσει του Παναγίου Τάφου».

Το ισχυρότερο «φωτομαχικό» κείμενο το έγραψε ο Αδαμάντιος Κοραής, κι ίσως γι' αυτό καθυβρίζεται τώρα στο Διαδίκτυο από φανατικούς σαν κρυφοπροτεστάντης, συμπλεγματικός επαρχιώτης που ξιπάστηκε από τη Δύση και άλλα χριστιανικά. Ο Κοραής έγραψε τον «Διάλογο περί του εν Ιεροσολύμοις Αγίου Φωτός» το 1826, τον πρωτοδημοσίευσε ωστόσο τέσσερα χρόνια αργότερα, στον τρίτο τόμο των «Ατάκτων». Στον Διάλογο, που είναι όντως «ο διαλεχτικότερος και ο τολμηρότερος» του Κοραή, όπως τον χαρακτηρίζει ο Γ. Βαλέτας στον πρώτο τόμο των κοραϊκών «Απάντων», ο Φώτιος και ο Καλλίμαχος ξεκινούν τη συζήτησή τους μιλώντας για τα «εξ ουρανού ψευδοκαταίβατα φώτα» που «μας εφύλαξεν η ιστορία», για τα «μηχανουργήματα λαοπλάνων Ιερέων εθνικών», αναφορές στα οποία υπάρχουν στον Παυσανία και τον Ζώσιμο. Οσο για την «ετήσιον επιφάνειαν του αγίου φωτός», «σιωπά περί αυτής το Ευαγγέλιον, σιωπούν αι Πράξεις, και αι Επιστολαί των Αποστόλων», σιωπούν «και οι πατέρες της Εκκλησίας», Ανατολικοί και Δυτικοί, και οι πατριάρχες, επί αιώνες. «Πρώτην φοράν», λέει ο Κοραής, «ηκούσθη τ' όνομα του αγίου φωτός από πρώτου Μοναχού Δυτικού στόμα, του Γάλλου Βερνάρδου, επιστρέφοντος από την Ιερουσαλήμ, όπου είχεν υπάγειν το έτος τούτο 870». Ο Κοραής ήξερε καλά ποια η ανάγκη του θαύματος και του θείου, και πόση η καπηλεία και η χειραγώγησή της, αλλά και σε τι και σε ποιους εναντιωνόταν, και με ποιον κίνδυνο· έκρινε όμως «πολύ δεινότερον εάν εσιωπούσε διά της συκοφαντίας τον φόβον». Οταν πέθανε, το πατριαρχείο απαγόρευσε το μνημόσυνο του «άθεου». Ας τον μνημονεύουμε λοιπόν.