Του Γιωργου Παπακωνσταντινου - Βουλευτής, Αναπληρωτής Συντονιστής του Κοινοβουλευτικού Τομέα Εργασίας Οικονομίας του ΠΑΣΟΚ.

Τη στιγμή που η Βουλή υιοθετεί ένα νέο -ανεπαρκέστατο- θεσμικό πλαίσιο για την έρευνα, η χώρα μας μοιάζει όλο και πιο αποκομμένη από τις διεθνείς εξελίξεις. Στην Ελλάδα διαθέτουμε το 1/3 των πόρων που διαθέτει η λοιπή Ευρώπη για ερευνητικούς σκοπούς (κάτω του 0,6% του ΑΕΠ έναντι 1,9% στην Ε.Ε. των «15»). Οι πιο προηγμένες χώρες της Ε.Ε. δαπανούν πάνω από 2% του ΑΕΠ, και μερικές πολύ περισσότερο (3,5% η Φινλανδία, 3,8% η Σουηδία). Το έλλειμμα χρηματοδότησης στη χώρα μας αφορά το κράτος, αλλά ακόμη περισσότερο τον ιδιωτικό τομέα, καθώς το μερίδιό του στη χρηματοδότηση της έρευνας ανέρχεται σε μόλις 28% έναντι 54% κατά μέσον όρο στην Ε.Ε. και 60 έως 70% σε πολλές χώρες.

Την ίδια στιγμή αγνοούνται παντελώς στην Ελλάδα οι τάσεις που αναπτύσσονται διεθνώς για τη συμπληρωματική χρηματοδότηση της πανεπιστημιακής έρευνας μέσω δωρεών και χορηγιών. Πρόκειται για μια νέα πηγή χρηματοδότησης, πέραν της κρατικής και των ερευνητικών συνεργασιών με τις επιχειρήσεις, που μπορεί να προσδώσει σημαντικούς πρόσθετους πόρους και τα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια οργανώνονται όλο και περισσότερο σε αυτήν την κατεύθυνση.

Η στρατηγική που υιοθετείται περιλαμβάνει ένα ευρύ οπλοστάσιο εργαλείων, όπως η κινητοποίηση των Ενώσεων αποφοίτων και φίλων του Πανεπιστημίου, η δημιουργία χρηματοδοτικών Ιδρυμάτων των πανεπιστημίων και η στοχευμένη προσέλκυση μεγάλων μεμονωμένων δωρεών από φυσικά πρόσωπα ή κοινωφελή Ιδρύματα.

Ορισμένα παραδείγματα είναι ενδεικτικά των δυνατοτήτων που υπάρχουν. Η γνωστή INSEAD στη Γαλλία εφαρμόζει μια εκστρατεία δωρεών ύψους 200 εκατ. ευρώ για τα έτη 2003-2008. Το Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο Chalmers στη Σουηδία κατάφερε να προσελκύσει 28 εκατ. ευρώ το 2005. Τα έσοδα από δωρεές του Πανεπιστημίου του Groningen της Ολλανδίας ανέρχονται σε 2-4 εκ. ευρώ κατ’ έτος. Ο στόχος της καμπάνιας χρηματοδότησης του Ινστιτούτου Karolinska της Σουηδίας είναι 22 εκατ. ευρώ κατ’ έτος για τα έτη 2006-2010.

Οι πρακτικές αυτές δεν αφορούν μόνο «μη-κρατικά» πανεπιστήμια (εξάλλου η διάκριση «κρατικά»-«μη-κρατικά» γίνεται όλο και πιο δυσδιάκριτη στην Ευρώπη, καθώς μεγαλώνει η αυτονομία των πανεπιστημίων). Αφορά και μερικά από τα μεγαλύτερα ευρωπαϊκά δημόσια πανεπιστήμια. Εως και στη θεωρούμενη «κρατικίστικη» Γαλλία, η κυβέρνηση έχει υιοθετήσει μέτρα ενθάρρυνσης των χορηγιών στην πανεπιστημιακή έρευνα, ενώ φημισμένες σχολές, όπως η Πολυτεχνική Σχολή που αριθμεί τρεις Προέδρους της Δημοκρατίας μεταξύ των αποφοίτων της, εφαρμόζει ήδη προγράμματα δωρεών.

Είναι προφανές πως το εγχείρημα της προσέλκυσης δωρεών και χορηγιών προϋποθέτει σοβαρές αλλαγές στην λειτουργία, αλλά και τη νοοτροπία των ίδιων των πανεπιστημίων. Τα Ιδρύματα που πέτυχαν τα καλύτερα αποτελέσματα οργανώθηκαν σε επαγγελματική βάση, με την πρόληψη εξειδικευμένου προσωπικού, και τη δημιουργία αυτοτελών υπηρεσιών εξεύρεσης χρηματοδότησης. Ξεκίνησαν από τα απλά, όπως το να δημιουργήσουν βάσεις δεδομένων με τους αποφοίτους τους, προτού πάνε σε μεγάλες καμπάνιες χρηματοδότησης.

Είναι επίσης προφανές πως ανάλογες πρωτοβουλίες στη χώρα μας προϋποθέτουν αφενός τη χορήγηση μεγαλύτερης αυτονομίας στα πανεπιστήμια εκ μέρους της Πολιτείας και αφετέρου την καθιέρωση μέτρων απόλυτης διαφάνειας και λογοδοσίας. Η ενίσχυση της διαφάνειας μάλιστα λειτουργεί σε σημαντικό βαθμό αυτορρυθμιστικά: η προσέλκυση μελλοντικών κεφαλαίων εξαρτάται από την ικανότητα λογοδοσίας για τα αποτελέσματα που επιτεύχθηκαν με τις προηγούμενες χορηγίες και δωρεές.

Προτού βιαστούν πολλοί να μιλήσουν για ακύρωση των υποχρεώσεων του κράτους στην έρευνα, να σημειωθεί πως σε όλες τις χώρες αυτές η κρατική χρηματοδότηση έχει αυξηθεί. Η προσέλκυση δωρεών δεν λειτουργεί ως υποκατάστατο της κρατικής χρηματοδότησης – είναι αποτέλεσμα της αναγνώρισης πως η διεθνής αριστεία στην έρευνα χρειάζεται περισσότερους πόρους (αλλά και ευελιξία) από αυτούς που μπορεί να προσφέρει η Πολιτεία.

Σε πολλές χώρες εξάλλου υιοθετήθηκαν κυβερνητικά μέτρα ενθάρρυνσης των χορηγιών (π.χ. μέσω της φορολογίας) ή κίνητρα για την προσέλκυσή τους. Για παράδειγμα στη Μεγάλη Βρετανία πρόσφατα καθιερώθηκε ειδικό τριετές πρόγραμμα βάσει του οποίου το κράτος συνεισφέρει πρόσθετη χρηματοδότηση στην περίπτωση επιτυχούς προσέλκυσης δωρεών σε αναλογία 1:3 έως 1:1, ανάλογα με το πανεπιστήμιο ή το ύψος των κεφαλαίων.

Σε σχέση λοιπόν με τα συμβαίνοντα στην υπόλοιπη Ευρώπη, οι κυβερνητικές πρωτοβουλίες στον χώρο της έρευνας γεννούν μάλλον μελαγχολικές σκέψεις και δεν επιτρέπουν μεγάλη αισιοδοξία πως το χάσμα που μας χωρίζει από τη λοιπή Ευρώπη θα μικρύνει.