Παγκοσμιο Χωριο

Η γενετική της σκέψης

Tου Πασχου Μανδραβελη

Εναι εντυπωσιακό να δει κανείς σε πόσες παραλλαγές και με πόσες αφορμές δημοσιοποιήθηκε η κατασκευασμένη (άγνωστο από ποιους) δήλωση του Κίσινγκερ με την οποία δήθεν λέει ότι (αυτό είναι μία εκδοχή από τις πολλές που κυκλοφόρησαν) «Οι Ελληνες είναι αναρχικοί και δύσκολα “κουμαντάρονται”. Γι’ αυτό τον λόγο πρέπει να χτυπήσουμε βαθιά μέσα στις πολιτισμικές τους ρίζες, μπορεί τότε να τους αναγκάσουμε να συμβιβαστούν. Εννοώ βέβαια να χτυπήσουμε τη γλώσσα τους, τη θρησκεία τους τα πολιτιστικά και ιστορικά τους αποθέματα (sic), έτσι ώστε να ουδετεροποιήσουμε τη δυνατότητά τους να αναπτύσσονται, να διακρίνουν τους εαυτούς τους (sic), ή να αποδεικνύουν ότι μπορούν να νικούν (σ.σ.: Αυτό υποτίθεται ότι λέγεται ένα μήνα μετά τον δεύτερο Αττίλα), έτσι ώστε να ξεπεράσουμε τα εμπόδια στα στρατηγικά απαραίτητα σχέδιά μας στα Βαλκάνια, τη Μεσόγειο και τη Μέση Ανατολή».

Παρότι διαψεύσθηκε πολλάκις και παρά το γεγονός ότι όσοι κατά καιρούς τη διακίνησαν επίσημα δεν μπόρεσαν να καταλήξουν σε μία εκδοχή (είτε της ρήσης είτε του πότε και πού ελέχθη) και παρά το γεγονός ότι δεν στέκει σε λογική ανάλυση, η ρήση αυτή αναβιώνει κατά καιρούς σε διάφορες παραλλαγές. Είναι δε τόσο ισχυρή η πεποίθηση περί του κατατρεγμένου Ελληνισμού ή της δολιότητος του Κίσινγκερ που κάποιος τελικώς απεφάνθη: «Ακόμη κι αν δεν το είπε, σίγουρα το σκέφτηκε».

Δεν είναι μόνο ελληνικό φαινόμενο. Στη Γερμανία, για παράδειγμα, αναβιώνει συχνά ο μύθος (που έχει μεταφραστεί και στα ελληνικά) περί ψηφοφορίας στο Κογκρέσο για να γίνει η γερμανική επίσημη γλώσσα των ΗΠΑ, ψηφοφορία που χάθηκε (αναλόγως της εκδοχής) για μία ή δύο ψήφους. Στις ΗΠΑ αναβιώνουν και κυκλοφορούν διάφοροι «αστικοί θρύλοι»: από τις μολυσμένες από AIDS καρφίτσες σε καθίσματα κινηματογράφου μέχρι τις αμοιβές που δίνει ο Μπιλ Γκέιτς για να προωθηθεί ένα μήνυμα και μέχρι το καινούργιο –λόγω προφανώς του φαινομένου του θερμοκηπίου– που θέλει έναν φοιτητή νεκρό επειδή ήπιε πολύ κόκα-κόλα και δηλητηριάστηκε από υπερβολική δόση διοξειδίου του άνθρακα!

Είναι περίεργο, αλλά οι πιο ακλόνητες απόψεις μας είναι εκείνες που δύσκολα μπορούμε να αιτιολογήσουμε με βάση τη λογική. Η θρησκεία είναι το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα. Αλλά και τα ωροσκόπια επιβιώνουν χιλιάδες χρόνια τώρα, ακόμη και η πεποίθηση ότι το μέλλον είναι γραμμένο στην παλάμη του χεριού, στο κατακάθι του καφέ, ή σε μια τυχαία σειρά αριθμών. Οπως είπε και κάποιος αναλυτής: «Oι πεποιθήσεις που επιβιώνουν στην ιστορία δεν είναι απαραιτήτως οι αληθινές, οι κανόνες που επιβιώνουν δεν είναι απαραίτητα δίκαιοι και το τελετουργικό που επιζεί δεν είναι πάντα απαραίτητο. Kάποια πράγματα επιβιώνουν γιατί έχουν την ικανότητα επιβίωσης».

H νέα επιστήμη που εξηγεί τους λόγους επιβίωσης των ιδεών λέγεται «μιμιδική» και προχωράει αυτή την παρατήρηση λίγο πιο μακριά. Σύμφωνα με το συγκεκριμένο μοντέλο, υπάρχουν ιδέες που μοιάζουν πολύ με τους ιούς. Eυδοκιμούν εφόσον μπορούν να μεταπηδούν αποτελεσματικά από τον ένα φορέα στον άλλο, και εξαφανίζονται όταν σπάει η αλυσίδα της μετάδοσης. Σε κατάλληλες συνθήκες ακόμα και μια εξαιρετικά επιζήμια ιδέα μπορεί να πλήξει τον κόσμο, όπως ο ιός της γρίπης. Oι επιδημιολόγοι κάποιες φορές μπορούν να προβλέψουν την έκταση και την πορεία μιας αιφνίδιας νόσου αναλύοντας την δομή του ιού. H «μιμιδική» επιστήμη δεν έχει ακόμη επιτύχει τέτοια ακρίβεια. Aυτό τον στόχο όμως έχει: να εξηγήσει με ποιο τρόπο διαδίδονται οι ιδέες, να προβλέψει τη ροή και την παρακμή τους. H αναζήτηση μιας «επιδημιολογίας ιδεών» χρονολογείται από το 1976. Στο βιβλίο του «Tο εγωιστικό γονίδιο», o Ρίτσαντ Ντόκινς, μελετητής της Θεωρίας της Eξέλιξης, πρότεινε να αντιμετωπίσουμε τον πολιτισμό ως ένα Δαρβινικό αγώνα μεταξύ «μιμιδίων» ή «γονιδίων της σκέψης». Ο φυσικός Ααρών Λιντς, παραθέτει πολυάριθμα παραδείγματα για τις ιδέες που «δημιουργούν το δικό τους πρόγραμμα μετάδοσής τους», κάτι σαν μολυσματικούς ιούς της σκέψης. Ας σκεφθούμε τους φορείς της προκατάληψης κατά της αντισύλληψης. Προτρέπουν τον κόσμο να κάνουν περισσότερα παιδιά απ’ ό,τι θα έκαναν υπό διαφορετικές συνθήκες. Aυτό και μόνο διασφαλίζει την επιβίωση της ίδιας της προκατάληψης αφού παράγει μια συνεχώς αναπτυσσόμενη ομάδα πιθανών οπαδών. Mε τον ίδιο τρόπο τα «μιμίδια» που προκαλούν άγχος (π.χ. η πατρίδα μου βρίσκεται σε κίνδυνο), έχουν ένα έμφυτο πλεονέκτημα σε σχέση με τα ανταγωνιστικά «μιμίδια», επειδή ο κίνδυνος φτιάχνει τους ανθρώπους πιο δεκτικούς στον προσηλυτισμό.

Aυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι η επιτυχία του «μιμιδίου» είναι πάντα εξασφαλισμένη. Σύμφωνα με τη θεωρία του Λιντς η τύχη μιας μεταδοτικής ιδέας εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, όπως από την ταχύτητα μετάδοσης, το πάθος που εμπνέει, το διάστημα που ο φορέας παραμένει προσβεβλημένος, και την αντίσταση που συναντά στον πληθυσμό. O Λιντς υποστηρίζει ότι ιδέες που έχουν αναφορά στην παράδοση, παρά την έλλειψη πάθους, συνήθως επιβιώνουν επειδή βρίσκουν πολύ μικρή αντίσταση στη διάδοσή τους. Αλλά ακόμη κι αν ένα «μιμίδιο» διαψευσθεί έχοντας π.χ. αναφορά στην πραγματικότητα, πολλές φορές επιστρέφει ενισχυμένο με αντισώματα. Aυτά εμπεριέχουν χονδρικά δύο στρατηγικές άμυνας. H πρώτη είναι να θεωρήσει κανείς απελπιστικά διεφθαρμένο τον εξωτερικό κόσμο και να αποφασίσει να απομακρυνθεί από την επιρροή του. Ετσι το προσβεβλημένο άτομο παύει να ακούει οτιδήποτε έρχεται σε αντίθεση με την πίστη του. H δεύτερη είναι μια αυτοαναφορική θεώρηση: αυτοί που τελικά θα μυηθούν είναι λίγοι, εκείνοι που έχουν την (εσωτερική) δυνατότητα να μυηθούν. Αυτοί θα κερδίσουν την ανταμοιβή της φώτισης, ή ακόμη κι ενός μελλοντικού παραδείσου. Ο Λιντς παρατηρεί ότι αυτός ο ιός σκέψης ή «μιμίδιο», δεν καλλιεργεί απλώς στους πιστούς το αίσθημα της αφοσίωσης, αλλά «δημιουργεί κίνητρο στους οπαδούς να διαδώσουν τη νέα ιδέα σε όλους τους προσφιλείς τους». Πολλές φορές όμως ο «ιός σκέψης» ισχυροποιείται τόσο πολύ που καταλήγει να σκοτώνει τον φορέα του. Η περίπτωση των βομβιστών αυτοκτονίας είναι χαρακτηριστική, αλλά και οπαδών άλλων συστημάτων πίστης που αρνούνται π.χ. την ιατρική φροντίδα. Το εκπληκτικότερο όμως όλων είναι ότι το «μιμίδιο» όχι μόνο δεν αυτοκτονεί σκοτώνοντας τον φορέα του, αλλά χρησιμοποιεί αυτό το θάνατο για την ταχύτερη διάδοσή του. Η «θυσία» ενός φορέα γίνεται παράδειγμα για τον προσηλυτισμό πολλών, κάτι που χρησιμοποιούν κατά κόρον οι ισλαμιστικές οργανώσεις με τα βίντεο των «μαρτύρων» που δημοσιοποιούν. Η τεχνολογία –ειδικά του Διαδικτύου– είναι καλός αγωγός για τη μεταφορά των μιμιδίων. Είναι όμως ταυτόχρονα και καλό εργαλείο εξόντωσής των. Ο δαρβινικός αγώνας της σκέψης συνεχίζεται...

Τα μιμίδια αποτελούν θεμελιώδεις μονάδες-φορείς πολιτισμικής κληρονομιάς (τραγούδια, τρόποι συμπεριφοράς, μόδα, επιστημονικές ιδέες, θρησκευτικές πεποιθήσεις/δοξασίες, κ.λπ.), οι οποίες μεταδίδονται από τον ένα εγκέφαλο στο άλλο. Ο όρος εισήχθη από τον κοινωνιοβιολόγο Ρίτσαρντ Ντόκινς (Richard Dawkins) το 1976, κατ’ αναλογία προς το γονίδιο, τη βασική μονάδα γενετικής πληροφορίας.

Ο πολιτισμός εξελίσσεται και μεταδίδεται από γενιά σε γενιά, όπως ακριβώς συμβαίνει και με τα γονίδια στον φυσικό κόσμο. Τα μιμίδια δεν κληρονομούνται μέσω του αίματος αλλά μέσω της επικοινωνίας, των εθίμων, της γλώσσας, της κουλτούρας γενικότερα, από τα γηραιότερα προς τα νεότερα μέλη κάθε κοινωνίας.

(Από την ελληνική έκδοση της Wikipedia)

- Richard Dawkins, «Το εγωιστικό γονίδιο», εκδ. Κάτοπτρο

- Richard Dawkins, «Η περί Θεού αυταπάτη», εκδ. Κάτοπτρο

- Aaron Lynch, «Thought Contagion, How belief spreads through society», εκδ. Basic Books