Tου Γεωργιου Κουμαντου

Την ώρα που γράφονται οι γραμμές αυτές, πιθανότατα ένα μήνα πριν από την ψηφοφορία σχετικά με τον υποχρεωτικά δημόσιο χαρακτήρα της ανώτατης εκπαίδευσης, όλα δείχνουν ότι η συνταγματική αυτή πρόβλεψη θα καταργηθεί. Με διαφωνίες μεταξύ των κομμάτων και μέσα στα κόμματα, με επιφυλάξεις και όρους, που συχνά δεν μπορούν παρά να είναι προσχηματικοί, η κατάργηση φαίνεται βέβαιη. Και αυτή είναι η λειτουργία των κανόνων της δημοκρατίας: οι αποφάσεις να παίρνονται από την πλειοψηφία της λαϊκής αντιπροσωπείας. Προς τις αποφάσεις αυτές οφείλεται σεβασμός και από εκείνους που διαφωνούσαν είτε είχαν εκδηλώσει τη διαφωνία τους δυναμικά είτε απλώς την είχαν διατυπώσει.

Ανήκω σε αυτούς που, με επανειλημμένα κείμενα, είχα διατυπώσει διαφωνίες. Γιατί πίστευα (και πιστεύω) ότι αλλού έπρεπε να αναζητηθεί η λύση των προβλημάτων της ανώτατης εκπαίδευσης και προπάντων στη ριζική τροποποίηση του διαβόητου νόμου-πλαισίου (που ήταν το μεγαλύτερο αμάρτημα του κόμματος που τότε κυβερνούσε), στην αύξηση της χρηματοδότησης των ΑΕΙ και στον σεβασμό της αυτονομίας τους. Το αποτέλεσμα της κατάργησης δεν θα είναι, βέβαια ότι θα ιδρυθούν στην Ελλάδα πανεπιστήμια εφάμιλλα του Χάρβαρντ ή της Οξφόρδης – απλώς κάποια εργαστήρια ή κολέγια που συνεργάζονται ή εμφανίζονται συνεργαζόμενα με ξένα πανεπιστήμια, θα προαχθούν σε πανεπιστήμια, αφού εξασφαλίσουν κατάλληλη συγκάλυψη του κερδοσκοπικού τους χαρακτήρα.

Για ένα λόγο δεν θα ’πρεπε να υπερτιμηθεί το μέγεθος της ζημίας που πιθανότατα θα προκληθεί από την κατάργηση της απαγόρευσης των ιδιωτικών πανεπιστημίων. Και ο λόγος είναι ότι η σημερινή πραγματικότητα εμφανίζει διάτρητη την εφαρμογή της απαγόρευσης. Ασαφείς κανόνες της Ευρωπαϊκής Ενωσης και το ακόμα ασαφέστερο νομικό καθεστώς της πληθώρας των εργαστηρίων και κολεγίων και παραρτημάτων ξένων πανεπιστημίων κάνουν ώστε η απαγόρευση να είναι μάλλον πλασματική. Και αν είναι όλα αυτά τα κρυπτοπανεπιστήμια να υποβληθούν σε κάποιους κανόνες με αντάλλαγμα την επισημοποίησή τους ίσως τελικά αυτό να μην έχει μόνο παθητικές πλευρές. Κάτι σαν την εξαγορά των νομιμοποιήσεων των αυθαιρέτων.

Διατυπώθηκε η άποψη ότι μια ενδεχόμενη κατάργηση της απαγόρευσης μη δημοσίων πανεπιστημίων δεν θα έχει και μεγάλη σημασία, γιατί η απαγόρευση αυτή θα μπορούσε να καθιερωθεί και με νόμο αν διαπιστωνόταν εκ των υστέρων ότι κάτι τέτοιο χρειάζεται: γιατί να φορτώνουμε στο Σύνταγμα ρυθμίσεις που θα μπορούσαν να γίνουν με νόμους; Αυτό δεν είναι σωστό. Πρώτον γιατί, αν μια ισχυρή (διακομματική) πλειοψηφία τροποποιεί στο σημείο αυτό το Σύνταγμα, ασφαλώς δεν πρόκειται να καθιερώσει με απλό νόμο την καταργημένη συνταγματική διάταξη. Αλλά προπάντων γιατί χωρίς το συνταγματικό έρεισμα η τυχόν απαγόρευση με νόμο θα κινδύνευε να χαρακτηρισθεί αντισυνταγματική ως αντίθετη προπάντων με τη συνταγματικά κατοχυρωμένη ελευθερία της ανάπτυξης της προσωπικότητας και της οικονομικής δραστηριότητας (άρθρο 5).

Εκείνο που έχει σημασία, αν είναι να γίνει η κατάργηση, είναι το πώς θα γίνει ή με τι ενδεχομένως θα αντικατασταθεί. Εκείνο που πρέπει (και πάλι) να τονισθεί είναι ότι καμιά πρόταση διαμόρφωσης της συνταγματικής διάταξης στο θέμα αυτό, κανείς όρος που θα έπρεπε να τον συνοδεύει δεν μπορεί να ψηφισθεί τώρα ή και αν ψηφισθεί, δεν δεσμεύει κανένα. Οσα λέγονται τώρα για όρους και προϋποθέσεις (κυρίως για παράλληλη στήριξη των δημοσίων πανεπιστημίων) είναι λόγια του αέρα. Γι’ αυτό προτείνουν να μην ψηφίσει θετικά η αντιπολίτευση στην υπόδειξη των άρθρων που θα αναθεωρηθούν ώστε κατά την επόμενη σύνοδο που θα ψηφισθεί η ουσία των νέων διατάξεων να χρειάζεται η αυξημένη πλειοψηφία. Δεν είναι θέμα εμπιστοσύνης ή δυσπιστίας, είναι δήλωση ενδιαφέροντος και σύμπραξης για την τελική διαμόρφωση του συνταγματικού κειμένου. Και είναι κρίμα που η αντιπολίτευση στην πλειοψηφία της φαίνεται ότι δεν πρόκειται να δεχθεί την πρόταση αυτή – κάτι περισσότερο: είναι ανάληψη μεγάλης ευθύνης της για όσα μπορεί να συμβούν.

Αλλωστε, μήπως ξέρει κανείς πώς θα πρέπει να είναι αυτή η τελική διαμόρφωση του κειμένου; Εχει κανείς αναφέρει τους όρους και τις προϋποθέσεις που θα έπρεπε να συνοδεύουν την κατάργηση της απαγόρευσης της ιδιωτικής ανώτατης εκπαίδευσης; Εχει κανείς ξεκαθαρίσει αν θα προβλέπεται από το Σύνταγμα η ανάγκη έκδοσης κάποιου εκτελεστικού νόμου και ποιο θα έπρεπε να είναι, τουλάχιστον, ένα προσχέδιο αυτού του εκτελεστικού νόμου; Τίποτα από όλα αυτά. Καταργούμε βιαστικά την απαγόρευση και βλέπουμε τι θα επακολουθήσει. Και γι’ αυτήν την «τυφλή» κατάργηση πρόκειται να υπάρξει διακομματική συναίνεση (των δύο μεγάλων κομμάτων). Κρίμα για το δεύτερο…

Η λογική συνέπεια μιας άνευ δεσμευτικών όρων κατάργησης της απαγόρευσης εύκολα συνάγεται από την ακώλυτη λειτουργία των ελευθεριών που καθιερώνουν άλλες διατάξεις του Συντάγματος που δεν θα μπορούν ούτε με νόμο να περιοριστούν χωρίς συνταγματικό έρεισμα. Τα νέα ιδιωτικά και, έστω, μη κερδοσκοπικά ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα θα είναι ελεύθερα να καθορίζουν τους όρους εισδοχής των φοιτητών, το ύψος των διδάκτρων, τη διδακτική ύλη και τη διαμόρφωση του προγράμματος, την επιλογή και την εξέλιξη του διδακτικού προσωπικού, την επιλογή των διοικητικών τους οργάνων, το είδος των εξετάσεων και των πτυχίων που θα χορηγούν.

Αυτή είναι η λογική της άρσης της απαγόρευσης και οι συνέπειες αυτές θα ήσαν ώς ένα βαθμό λιγότερο επικίνδυνες σε μια ανταγωνιστική κοινωνία: αν τα πτυχία κάποιου ιδιωτικού πανεπιστημίου είναι κάτω από ορισμένα επίπεδα αξίας κανείς δεν θα επιδίωκε να τα πάρει γιατί δεν θα είχαν πέραση στην αγορά. Βέβαια, κάποιοι στο αναμεταξύ θα είχαν πέσει θύματα της εξαπάτησης από το πανεπιστήμιο-μαϊμού αλλά, τι να γίνει, αυτά έχουν οι κανόνες της αγοράς. Αλλά η κοινωνία μας δεν στηρίζεται στον ανταγωνισμό. Και με τη λειτουργία του ανταγωνισμού οι πτυχιούχοι ευκαιρίας κάπου δεν βολεύονται εις βάρος όσων θα είχαν κάνει πραγματικές σπουδές και εις βάρος της απόδοσης των υπηρεσιών που θα τους προσλάμβαναν – ο νους σας ας πάει όχι μόνο σε δημοσίους υπαλλήλους αλλά και σε γιατρούς, μηχανικούς, δικαστές ή ό,τι άλλο.

Μπορεί όμως τα πράγματα να μη λειτουργήσουν έτσι και κάπου να προβλεφθεί, σε συνάρτηση με την κρατική εποπτεία που όλοι υπόσχονται (και κανείς δεν λέει σε τι θα συνίσταται και πώς θα λειτουργεί) ότι και στα ιδιωτικά πανεπιστήμια οι εισαγωγές θα γίνονται με τις γενικές εξετάσεις και θα ισχύουν, έστω συμπληρωματικά, οι διατάξεις του νόμου-πλαισίου. Αν είναι δυνατόν! Να δέχεται κάποιο στοιχειωδώς σοβαρό πανεπιστήμιο όχι όποιους αυτό κρίνει, αλλά τους τελευταίους στη σειρά επιτυχίας (γιατί οι πρώτοι θα προτιμούν τα κρατικά πανεπιστήμια που θα είναι δωρεάν). Και ακόμη χειρότερο, αν είναι δυνατόν να ιδρυθεί και να λειτουργήσει πανεπιστήμιο που θα είναι και άσυλο για όσους θα θέλουν να κρυφτούν ή να καταστρέψουν την περιουσία του! ΄Η να εκλέγουν οι κομματικές παρατάξεις των φοιτητών του πρύτανη και τα άλλα όργανα διοίκησης! Θα έπρεπε οι υποψήφιοι ιδρυτές να αναζητηθούν μεταξύ των τροφίμων κάποιου (δημοσίου ή ιδιωτικού) ψυχιατρείου.

Και παραμένει το ερώτημα: με όλα αυτά τα θέματα αδιευκρίνιστα, πώς μπορεί να είναι κανείς υπέρ της κατάργησης παραιτούμενος μάλιστα και από το δικαίωμα να ελέγξει, όταν έρθει η ώρα, την ειδικότερη διαμόρφωση αυτής της κατάργησης;