Του Πανου Λιαλιατση

Η Ασίνη, δήμος σήμερα κοντά στο Ναύπλιο, είναι το θέμα των νεανικών αναμνήσεων του Γιάννη Α. Φίλη, από τη γέννησή του σ’ αυτήν (1950) μέχρι την αποστράτευσή του (1975): Χρόνια ραγδαίων εξελίξεων, μετά τον εμφύλιο, όταν η γενέτειρά του καλλιεργεί αποκλειστικά εσπεριδοειδή, αρδευόμενα από τον Ανάβαλο του Αργολικού, 50 περίπου χιλιόμετρα μακριά απ’ αυτήν. (Σημαντικό έργο «εγγείων βελτιώσεων» με πρωτοβουλία του πατέρα του και του θείου του.) Είναι μια ενδιαφέρουσα μαρτυρία για τη ζωή του χωριού, τραυματισμένη από τον πόλεμο, την Κατοχή, τις εμφύλιες διενέξεις και την υφαλμύρωση των υδάτων.

Η αρχαία Ασίνη έγινε ευρύτερα γνωστή από τις ανασκαφές των Σουηδών κατά τη δεκαετία του 1920 και από το ποίημα του Γιώργου Σεφέρη «Ο βασιλιάς της Ασίνης», που μαζί με άλλα ποιήματά του μεταφρασμένα στα αγγλικά (Λονδίνο 1948), έκανε γνωστή στο παγκόσμιο κοινό την ομηρική πόλη. Ο Νίκος Καρούζος αποκρίθηκε στον Σεφέρη με το χριστιανικό του ποίημα «Στην Ασίνη οι πορτοκαλιές» (λίγο προ του 1960) και ο Γιάννης Φίλης, με την ποιητική του συλλογή «Αρκτική Ζώνη» (1976), εντάσσει το χώρο τούτο στον πολυσυζητημένο κύκλο της Οδύσσειας. Ο τελευταίος με την πρόζα του αυτή επανέρχεται σήμερα στο θέμα και παρουσιάζει τη σύγχρονη Ασίνη σε μια καμπή της που πλήγωσε τη μνήμη του.

Ο συγγραφέας σπούδασε στο Ε.Μ. Πολυτεχνείο ηλεκτρολόγος - μηχανολόγος και μετά το πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας UCLA, όπου πήρε το διδακτορικό του και δίδαξε επ’ ολίγον. Είναι καθηγητής στο Πολυτεχνείο Κρήτης, όπου διετέλεσε επί δεκαετία πρύτανης, και σήμερα διδάσκει στο πιο πάνω πανεπιστήμιο της Αμερικής. Εχει κυκλοφορήσει τέσσερις ποιητικές συλλογές – οι πιο πρόσφατες: «Αρχάριος Οδυσσέας» (Μεταίχμιο 2004) και «Ελπήνωρ - ένας χαρτογράφος χωρίς μνήμη» (Κάκτος 2005). Δουλεύει, λοιπόν, σε δύο αφεντάδες: Στη θετική επιστήμη και στη λογοτεχνία με ιδιαίτερη επίδοση στην ποίηση.

Οι αναμνήσεις αυτές του Γιάννη Φίλη διαζωγραφίζουν τη μικρή κοινωνία της Ασίνης με γλώσσα κοφτή και ασθματική, όπου μνημειώνει τη νιότη του, προτού αποκτήσει την ώριμη εποπτεία του – από τις σπουδές, τα ταξίδια και τα μεταφυσικά του ερωτήματα. Δεν συνομιλεί με τον αναγνώστη του ως νάρκισσος, αλλά ξεδιπλώνει τη μνήμη του σε 15 αφηγήματα - τοιχογραφίες, όπου εξομολογείται σκηνές και περιστατικά της πρώιμης διαδρομής του.

Ο συγγραφέας περιγράφει τις αναμνήσεις του από το εργοστάσιο κονσερβών του πολυταξιδεμένου πατέρα του, τις ιστορίες των Ασιναίων από τη μετακατοχική περίοδο, όπου αντιμάχονται, ακόμη, οι αντιστασιακοί και οι ταγματασφαλίτες, το ξύπνημα της παιδικής απορίας στο δημοτικό και στο γυμνάσιο της αποστήθισης, τους γραφικούς τύπους του χωριού, δοσμένους με ποιητική διακριτικότητα και πικρό χιούμορ (μπεκρήδες, παρανοϊκοί, ομοφυλόφιλοι, φαρσέρ, μάγκες, τοκογλύφοι), τους δασκάλους και καθηγητές του, τα παιδικά παιχνίδια, τα πανηγύρια, την πρώτη μύησή του στα μαθηματικά και στα ηλεκτρονικά, το κατηχητικό σχολείο που το εγκατέλειψε νωρίς, γιατί η δασκάλα του ήταν άσχημη και φανατική, την κήρυξη της δικτατορίας, τις σπουδές του στο Πολυτεχνείο της Αθήνας έως την τελική εξέγερση, τις σκληρές εμπειρίες του από τον στρατό κ.ά.

Ολες τούτες οι εμπειρίες διεμόρφωσαν τις μετέπειτα επιστημονικές του διερευνήσεις, για να καταλήξει: «Με τα χρόνια, αλλάζω πολιτικές πεποιθήσεις, μέχρι που καταλήγω σε μια αναρχική και αγνωστικιστική θεώρηση των πραγμάτων. Δεν αντέχω κανένα δογματισμό και πιο πολύ τον κομματισμό. (...) Και η ταυτότητα; Χρειάζεται. Οχι για να οδηγεί στον αποκλεισμό, στην εξόντωση. Χρειάζεται για την καλή συνύπαρξη με τα πράγματα, με τον άλλο. Οχι για τη φανατική ρητορεία, ανάμικτη με θρησκευτικές και πολιτικές περικοπές. (...) Το ανήκειν δεν δικαιολογεί εκατομμύρια τάφους».

Η Ασίνη του Γιάννη Φίλη είναι ένας ζωντανός χώρος, μια μικρογραφία της Ελλάδας, κοιταγμένη με τη διόραση ενός κοσμοπολίτη, ο οποίος νοσταλγεί τον τόπο του, που τον έθρεψε και τον σημάδευσε βαθιά. Είναι, πράγματι, μια σταγόνα στο χείμαρρο του κόσμου.