Του Ian McEwan/ The Guardian

Σ τα μέσα της δεκαετίας του ’60, όταν, τελειώνοντας το Λύκειο, μελετούσα Aγγλική Φιλολογία για να περάσω τις εξετάσεις, ένα από τα βιβλία που έπρεπε να διαβάσω προσεκτικά ήταν «Η ανάδυση του μυθιστορήματος» του Ian Watts. Αυτό το σοφό και διαυγές βιβλίο μάς πληροφορούσε ότι το αναγνωστικό κοινό των πρώιμων μυθιστορημάτων ήταν σχεδόν αποκλειστικά γυναικείο. Μια νέα τάξη αργόσχολων γυναικών όχι μόνο έκανε δυνατή την ανάπτυξη αυτής της αναδυόμενης λογοτεχνικής φόρμας, αλλά διαμόρφωσε σε σημαντικό βαθμό και το περιεχόμενό της. Η θριαμβευτική πρώτη άνθηση του βρετανικού μυθιστορήματος τον 18ο αιώνα κορυφώθηκε με την «Κλαρίσα» του Ρίτσαρντσον. Ισως ποτέ να μην υπήρξε μια τόσο ενδελεχής εξέταση των λεπτών αποχρώσεων των μεταβαλλόμενων συναισθημάτων. Σύμφωνα με τον Ντέιβιντ Λοτζ, που την κρίση του μπορούμε να εμπιστευθούμε, το βιβλίο αυτό ξεχωρίζει ως η πρωιμότερη και τελειότερη αναπαράσταση της συνειδησιακής ροής ενός ατόμου. Σκεφτόμουν τον Ιαν Γουάτ τις προάλλες, όταν πήγα με τον γιο μου, τον Γκρεγκ, στο πάρκο κοντά στο σπίτι μου για να μοιράσω κάτι μυθιστορήματα. Ο εκδοτικός οίκος Vintage Books μου είχε στείλει τη νέα σειρά βιβλίων του «Κλασικά του μέλλοντος». Ολα υπήρχαν ήδη στα ράφια της βιβλιοθήκης μου, σε άλλη έκδοση, ενώ ο χώρος άρχιζε να λιγοστεύει επικίνδυνα. Προσθέσαμε και μερικά δικά μου μυθιστορήματα αμερικανικής έκδοσης και διάφορα άλλα που τα είχα εις διπλούν. Φορτωμένοι με τα βιβλία, κάναμε μια βόλτα ανάμεσα στον κόσμο που βρισκόταν εκείνη την ώρα στο πάρκο, κυρίως υπάλληλοι γραφείων που έκαναν το μεσημεριανό τους διάλειμμα στο γρασίδι. Μέσα σε λιγότερο από πέντε λεπτά δώσαμε 30 μυθιστορήματα. Κάθε νεαρή γυναίκα που πλησιάσαμε –στο κεντρικό Λονδίνο σχεδόν όλοι φαίνονται νέοι– δεχόταν την προσφορά με ενθουσιασμό και ευγνωμοσύνη. Μερικές έψαχναν μέσα στο σωρό μουρμουρίζοντας «αυτό το έχω διαβάσει, αυτό το έχω διαβάσει...» προτού διαλέξουν. Αλλες ζητούσαν να πάρουν δύο, ακόμη και τρία. Με τους άντρες τα πράγματα ήταν πολύ διαφορετικά. Συνοφρυώνονταν καχύποπτοι ή έκαναν μορφασμούς δυσαρέσκειας. Οταν τους διαβεβαιώναμε ότι δεν θα χρειαζόταν να αποχωριστούν τα λεφτά τους, και πάλι δεν έδειχναν να πείθονται. «Α, μπα... Δεν είναι για μένα αυτά. Ευχαριστώ, φίλε, αλλά δεν θα πάρω». Μόνο μία ευαίσθητη αρσενική ψυχή δελεάστηκε και πήρε ένα βιβλίο. Ο,τι ίσχυε λοιπόν τον 18ο αιώνα ισχύει και τον 21ο. Οι γνωσιακοί ψυχολόγοι, με τις απόψεις τους για τις ενδογενείς ροπές, μας λένε ότι οι γυναίκες λειτουργούν με ένα πιο εκλεπτυσμένο όργανο συναισθηματικής κατανόησης απ’ ό,τι οι άνδρες. Το μυθιστόρημα –από αυτή τη σκοπιά, η πιο «θηλυκή» λογοτεχνική φόρμα– ανταποκρίνεται στις βιολογικά προσδιορισμένες δεξιότητές τους. Από άλλα διαμερίσματα του μεγάρου των κοινωνικών επιστημών, υπάρχουν κάποιοι που μας διαβεβαιώνουν ότι όλα είναι ζήτημα επίκτητου καθορισμού της συμπεριφοράς. Ωστόσο, τα αίτια είναι εκείνα που ενδιαφέρουν λιγότερο. Οι αναγνωστικές ομάδες, οι παρουσιάσεις βιβλίων, η κίνηση στην εκδοτική αγορά, όλα μας λένε το ίδιο πράγμα: πως όταν οι γυναίκες πάψουν να διαβάζουν, το μυθιστόρημα θα πεθάνει.

* Ο Ιαν Μακ Γιούαν είναι συγγραφέας. Μεταξύ των έργων του, τα μυθιστορήματα «Εξιλέωση», «Αμστερνταμ» και «Σάββατο».