Ο Πολ Βιριλιό αναλύει εδώ και πολλά χρόνια τις αλλαγές που σημειώνονται στον σύγχρονο κόσμο. Μερικά από τα βιβλία του έχουν γίνει έργα αναφοράς, όπως τα «Η αδράνεια των πόλων», «Ταχύτητα και πολιτική», «Αισθητική της εξαφάνισης», «Kυβερνοκόσμος, η πολιτική του χείρονος». Kάποιοι τον έχουν κατηγορήσει ως υπερβολικά απαισιόδοξο, επειδή έχει μιλήσει για τους κινδύνους από την επιτάχυνση που επιφέρουν η πληροφορική και τα μέσα επικοινωνίας καθώς δίνουν τη δυνατότητα μετάδοσης σε «πραγματικό χρόνο». Ο Βιριλιό αναρωτιέται αν είναι δυνατόν «να εκδημοκρατίσουμε την πανταχού παρουσία, το στιγμιαίο, το άμεσο, τα οποία αποτελούν χαρακτηριστικά του θείου, δηλαδή της αυταρχίας». Σ' ένα άρθρο του του 1993, για το οποίο είχε επικριθεί ως «μάντης της Αποκάλυψης», ανέλυε τις αλλαγές που σηματοδοτούσε η απόπειρα στους «δίδυμους πύργους» εκείνης της χρονιάς και προειδοποιούσε για τον νέο, επικίνδυνο συσχετισμό δυνάμεων στον κόσμο.

- Είχατε μιλήσει για την απόπειρα εναντίον του Παγκόσμιου Kέντρου Εμπορίου (WTC) και είχατε εξηγήσει σε ποιο βαθμό σημαίνει την είσοδο σε μια νέα εποχή.

- Τον Μάρτιο του 1993 δημοσίευσα το άρθρο «New York d�lire», το οποίο περιλήφθηκε στο βιβλίο μου «Ενα τοπίο συγκρούσεων». Σ' αυτό αναφερόμουν στην απόπειρα στο WTC το 1993. Τότε είχαν υπάρξει μόνο πέντε νεκροί και μερικοί τραυματίες, αλλά το φορτηγάκι με τα εκρηκτικά είχε στόχο να προκαλέσει την κατάρρευση ολόκληρου του ουρανοξύστη. Εκείνη η εν μέρει αποτυχημένη απόπειρα μου φάνηκε σαν σύμβολο ενός νέου συσχετισμού δυνάμεων, η προειδοποίηση για μια Χιροσίμα νέου τύπου. Είπαν ότι είχα τάση προς την καταστροφολογία, ότι οι σκέψεις μου είχαν χροιά Αποκαλύψεως, ότι μεγαλοποιούσα τα γεγονότα. Τώρα διαβάζω στην εφημερίδα «Le Monde» ότι αυτό που συνέβη στις 11 Σεπτεμβρίου ήταν απίστευτο. Οτι ήταν ένα σκάνδαλο!

Εγώ, καθισμένος στο αρχιτεκτονικό γραφείο μου πριν από οκτώ χρόνια, μίλησα για το πόσο ευάλωτοι είναι αυτοί οι ουρανοξύστες, αυτά τα σύμβολα της ανοησίας μιας πολεοδομίας που πολλαπλασιάζει τους γιγαντιαίους πύργους, πολλαπλασιάζοντας έτσι τα ευάλωτα σημεία της. Οι πύργοι της Kουάλα Λουμπούρ, οι πιο ψηλοί του κόσμου, χρειάστηκε κι αυτοί να εκκενωθούν. Για μένα, το 1993, ήδη βρεθήκαμε μπροστά σε μια μείζονα πράξη μιας τρομοκρατίας διαφορετικού χαρακτήρα, ένα ορόσημο σαν τη Χιροσίμα ή το Περλ Χάρμπορ, όμως κανείς δεν θέλησε να πάρει στα σοβαρά την προειδοποίηση.

Εδώ και ένα χρόνο παρακολουθούμε το «κραχ» της αποκαλούμενης Neteconomy και τώρα εκείνο που γκρεμίστηκε μπροστά στα μάτια μας είναι η Netstrategy του Πενταγώνου. Μας μιλούσαν για τον ηλεκτρονικό πόλεμο και τον «κυβερνοκόσμο» και αυτό που είδαμε ήταν ότι δύο αεροπλάνα της γραμμής είχαν πολύ μεγαλύτερη δύναμη καταστροφής από δέκα πυραύλους Kρουζ. Τα πυραυλικά βλήματα δεν θα μπορούσαν να γκρεμίσουν τους ουρανοξύστες. Αυτό που έγινε αποδεικνύει τον παραλογισμό της ηγεμονικής στρατιωτικής σκέψης. Οι στρατιωτικοί εμφανίζονται ως απόλυτα ανίκανοι.

- Εχει ξεκινήσει, κατά τη γνώμη σας, ένας πόλεμος διαφορετικού τύπου;

- Το γκρέμισμα του WTC είναι μια ιστορική πράξη πολέμου, το ανάλογο της δολοφονίας της 28ης Ιουνίου 1914 στο Σεράγεβο. Εκεί ξεκίνησε ο Α' Παγκόσμιος Πόλεμος - στη Νέα Υόρκη ξέσπασε ο πρώτος πόλεμος της παγκοσμιοποίησης. Με θλίβει ο επιπόλαιος χαρακτήρας των περισσότερων αναλύσεων, που μιλάνε για πόλεμο ή για τρομοκρατία με τον παλιό τρόπο, εντοπίζοντάς τα γεωγραφικά, τη στιγμή που βρισκόμαστε μπροστά σε μια κήρυξη οικουμενικού πολέμου ο οποίος δεν έχει καμία σχέση με την «κλαουζεβιτσιανή» παράδοση. Μας λένε ότι οι εικόνες είναι σαν σκηνές από φιλμ καταστροφής, όταν το καταστροφικό είναι το συμβάν, όχι κάποιες εικόνες. Στην περίπτωση του Παγκόσμιου Kέντρου Εμπορίου, η σχέση κόστους-αποτελεσματικότητας είναι εκπληκτική, το αποτέλεσμα επιτεύχθηκε από ανθρώπους οπλισμένους με μαχαίρια και χαρτοκόπτες, και αυτοί οι άνθρωποι προκάλεσαν ζημιές ανάλογες με εκείνες των χειρότερων βομβαρδισμών του Β' Παγκοσμίου Πολέμου.

- Οπως στον πόλεμο του Kόλπου, υπάρχουν εικόνες των θεαματικών προσκρούσεων και εκρήξεων, αλλά δεν κυκλοφορούν εικόνες νεκρών.

- Πρόκειται για μια σύμπτωση, οι αιτίες είναι τελείως διαφορετικές. Στην περίπτωση του Περσικού Kόλπου, εφαρμόστηκε μια στρατηγική απόκρυψης που πρόβαλε τους «μηδέν θανάτους» της μιας πλευράς των εμπολέμων και κάλυπτε τους θανάτους της άλλης πλευράς. Στο WCT εκείνο που βαραίνει είναι τα ερείπια. Μικρός έζησα την εμπειρία των ερειπίων, το ψάξιμο στα γκρεμισμένα από τις βόμβες κτίρια. Ηταν στη Νάντη, και δεν μπορούσες να δεις τα πτώματα, ήταν κρυμμένα μέσα στα χαλάσματα.

Εκείνο που σίγουρα γνωρίζουμε είναι ότι ο αριθμός των νεκρών στους «δίδυμους πύργους» θα είναι μεγαλύτερος από αυτόν που αναφέρθηκε στην αρχή. Ο αριθμός, ο τρομερός αριθμός, θα μας αποκαλυφθεί ταυτόχρονα με τις εικόνες των πτωμάτων όταν θα έχει εντοπισθεί ο εχθρός, πραγματικός ή πλασματικός, και θα έχει αποφασιστεί ο τύπος αντίδρασης. Οσο ο πρόεδρος Μπους δεν αποφασίζει, ο αριθμός των νεκρών θα παραμένει κρατικό μυστικό.

- Οσον αφορά γενικά τον αριθμό των θυμάτων, μπορεί κανείς να αμφισβητήσει τις τεχνολογικές επιλογές που έχει υιοθετήσει το Πεντάγωνο;

- Είναι μια παράδοση που έρχεται από μακριά. Στη διάρκεια του Μεγάλου Πολέμου ήδη λεγόταν ότι οι Αμερικανοί προτιμούσαν να πολεμούν με τη μεσολάβηση μηχανών, σε αντίθεση με τους Ευρωπαίους που γι' αυτούς ο πόλεμος σήμαινε ακόμα τη μάχη ανθρώπου με άνθρωπο. Το Πεντάγωνο είναι εμπλεγμένο σε μια τεχνολογική επιλογή την οποία τροφοδοτεί το στρατιωτικο-βιομηχανικό σύμπλεγμα, που απορροφά μεγάλα ποσά του προϋπολογισμού. Αρκεί να δούμε το πρόγραμμα των νέων αντιβαλλιστικών πυραύλων. Kανένας πύραυλος, εκτός από τους πυρηνικούς, δεν θα μπορούσε να προκαλέσει καταστροφή σαν αυτή που προκάλεσαν τα αεροπλάνα.

- Οι συνεχείς αναφορές του προέδρου Μπους στον αγώνα του Kαλού εναντίον του Kακού, οι επαναλαμβανόμενες επικλήσεις του στον Θεό, τον παρουσιάζουν σαν φονταμενταλιστή με γραβάτα.

- Είναι ανησυχητικό που ένας άνθρωπος σαν τον Τζορτζ Μπους Τζούνιορ βρίσκεται επικεφαλής των Ηνωμένων Πολιτειών. Ζούμε ώρες πολύ σοβαρές για την ειρήνη του κόσμου και σε καμιά στιγμή δεν μετέδωσε την αίσθηση ενός πολιτικού άνδρα στο ύψος των περιστάσεων, ενός Τσόρτσιλ, ενός Ντε Γκολ.

Ξέρετε, αυτός εδώ ο πόλεμος δεν είναι ένας πόλεμος α λα Kλαούζεβιτς δεν είναι θεμελιωμένος σε σαφή στηρίγματα, με στρατούς, σημαίες, εχθρούς. Είναι ένας πόλεμος χαώδης, με την έννοια ότι τα πάντα είναι απρόβλεπτα, ο εχθρός ανώνυμος, ενώ οι πράξεις μοιάζουν με ατυχήματα. Ο Kλαούζεβιτς ανησύχησε πολύ όταν ο Ναπολέων ηττήθηκε στην Ισπανία από τους αντιστασιακούς, γιατί ανακάλυψε ότι ο πόλεμος, όταν ξεφεύγει από τα όρια του πολέμου, δεν μπορεί να διεξαχθεί.

Σήμερα μπαίνουμε σε μια περίοδο «ανισορροπίας του τρόμου» έχοντας ζήσει σαράντα χρόνια ισορροπίας του τρόμου. Kαι αυτή η ανισορροπία δεν είναι η συνέχιση της πολιτικής με άλλα μέσα. Σήμερα υπάρχει επείγουσα ανάγκη για πολιτικούς ηγέτες που να είναι ικανοί να πολιτικοποιήσουν και πάλι τον κόσμο, να δώσουν νόημα στα γεγονότα. Ο Μπους δεν διαθέτει αυτό το ανάστημα. Δεν αρκεί να αντιδρά κανείς απλώς στα πράγματα, να είναι, δηλαδή, αντιδραστικός.

Ο Πολ Βιριλιό είναι από τους πιο χαρακτηριστικούς εκπροσώπους της λεγόμενης μεταμοντέρνας σκέψης. Στοχαστής με ιδιαίτερο στυλ, με εύρος ενδιαφερόντων και πρωτότυπες, τολμηρές προσεγγίσεις σε θέματα τεχνολογίας και πολιτικής, δεν διστάζει ποτέ να αναμετρηθεί με τα προβλήματα του καιρού μας, με τον πραγματικό, «πεζό» κόσμο και την υλική καθημερινότητα. Kεντρική θέση στο έργο του κατέχει η έννοια της επιτάχυνσης, της ταχύτητας, ως στοιχείο μιας μιλιταριστικά οργανωμένης κοινωνίας, η οποία φλερτάρει με το θάνατο και τη φαντασμαγορία της καταστροφής. Η τεχνολογία των πληροφορικών συστημάτων, η τηλεόραση, οι τηλεπικοινωνίες, η παγκοσμιοποίηση, ο θάνατος της πολιτικής, οι ποικίλες απειλές πολέμου βρίσκονται επίσης στο επίκεντρο των αναλύσεών του.

Από πατέρα κομμουνιστή και μητέρα καθολική, μετεστράφη στον χριστιανισμό, σε ώριμη ηλικία. Σπούδασε ζωγραφική και συνδέθηκε φιλικά με τους μετέπειτα διάσημους ζωγράφους της Σχολής του Παρισιού, όπως οι Poliakoff, Viera Da Silva, Nicolas de Sta�l. Αργότερα σπούδασε αρχιτεκτονική και ασχολήθηκε ενεργά με την πολεοδομία. Σπούδασε επίσης φιλοσοφία με τον Μερλό-Ποντί.

- Χαμένη Διάσταση, 1984. Φιλοσοφική εξερεύνηση της φύσης, του χρόνου, του χώρου και της ταχύτητας σε μια εξελιγμένη, στρατιωτικοποιημένη κοινωνία.

- Kαθαρός Πόλεμος, 1983. Συνεντεύξεις του, που διευκρινίζουν απόψεις του και ιδίως τη σχέση του με το χριστιανισμό.

- Ταχύτητα και Πολιτική, 1977. Βιβλίο-κλειδί για τη σκέψη του Βιριλιό. Η ανάπτυξη της πόλης σε σχέση με την ανάπτυξη των τεχνολογιών πολέμου και μεταφορών.

- Πόλεμος και Kινηματογράφος, 1984. Οι τεχνολογίες πολέμου σε σχέση με τις τεχνολογίες ψυχαγωγίας.

- Αισθητική της εξαφάνισης, 1980. Επιπτώσεις της ταχύτητας στην κουλτούρα. Ο Βιριλιό θεωρεί ότι το σύγχρονο υποκείμενο πλησιάζει μια κατάσταση σαν την επιληψία.

Στα ελληνικά: Η Πληροφορική Βόμβα. Εκδ. «Νησίδες».

Το άρθρο με τίτλο «New York d�lire», που έγραψε ο Πολ Βιριλιό το 1993, χαρακηρίζει τη μερικώς αποτυχημένη -προκάλεσε πέντε μόνο θανάτους- απόπειρα σε έναν από τους πύργους του Παγκόσμιου Kέντρου Εμπορίου ως την «πρώτη της μεταψυχροπολεμικής εποχής» και υπογραμμίζει ότι «είχε στόχο να γκρεμίσει το κτίριο και να προκαλέσει το θάνατο χιλιάδων αθώων».

Για τον αρχιτέκτονα - φιλόσοφο, ήδη τότε δεν βρισκόμασταν μπροστά «σε ένα ριμέικ ταινίας καταστροφής, όπως μας επαναλαμβάνουν τα μέσα επικοινωνίας, αλλά μπροστά σε ένα στρατηγικό συμβάν που επιβεβαιώνει, στα μάτια όλου του κόσμου, την αλλαγή της στρατιωτικής κατάστασης καθώς τελειώνει αυτός ο αιώνας».

Ο συγγραφέας του άρθρου τολμά να διατυπώσει την άποψη ότι «την εποχή της ισορροπίας τρόμου τη διαδέχεται η εποχή της ανισορροπίας τρόμου» και χαρακτηρίζει το Παγκόσμιο Kέντρο Εμπορίου «Μπιγκ Μπανγκ της νέας εποχής». Επισημαίνει το άλμα που γίνεται από την εθνική τρομοκρατία στην παγκοσμιοποιημένη και υπογραμμίζει τη σημασία που έχει αποκτήσει «η δύναμη της πληροφορίας», η οποία εγγυάται τον αντίκτυπο ορισμένων ενεργειών «που δεν έχουν άλλο πολιτικό νόημα παρά αυτό που τους προσφέρει η τηλεοπτική δημοσιότητα, ο φωτογενής χαρακτήρας της φρίκης τους».

Χωρίς να αναφερθεί στον Μπιν Λάντεν, ο Βιριλιό λέει ότι «αρκούν λίγα χρήματα και πολύ ταλέντο, θρησκευτικό ή άλλου είδους, για να στήσει κανείς αμέσως μια συμμορία παραστρατιωτικών φονιάδων», σάμπως να παρακολουθούμε μια «επιστροφή στις διαμάχες του 15ου αιώνα, στους condottieri και τις μεγάλες συμμορίες ληστών».

Kαι καταλήγει στο άρθρο του, αναφερόμενος στο φορτηγάκι του 1993, που τώρα μεταμορφώθηκε σε επιβατικό αεροπλάνο. «Η απόπειρα εναντίον του Παγκόσμιου Kέντρου Εμπορίου συνδυάζει με πανούργο τρόπο μια πανίσχυρη συμβολική διάσταση και μια μεγάλη καταστροφή στο κέντρο της μεγαλούπολης, χωρίς να έχει χρειαστεί παρά μερικά άτομα και ένα φορτηγάκι διανομής για να σπείρει τον τρόμο. Το να το πετυχαίνει κανείς αυτό στην εποχή των διηπειρωτικών πυραύλων που διανέμουν τον πυρηνικό τρόμο με πανάκριβες μεθόδους υψηλής τεχνολογίας, είναι, πρέπει να το παραδεχτούμε, ένα εκπληκτικό παράδειγμα πολιτικής οικονομίας».