Το χρήμα για την τέχνη ρέει στο Ντουμπάι

Μας ενδιαφέρει να δώσουμε βαρύτητα σε καλλιτέχνες από την Ασία, λέει ο Βρετανός διευθυντής του Art Dubai, Τζον Μάρτιν

Της Μαργαριτας Πουρναρα

Η αγορά της τέχνης ανθεί συνήθως εκεί όπου το χρήμα έχει δημιουργήσει γόνιμο έδαφος. Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα μπορεί να είναι ταυτισμένα στη συνείδησή μας με το πετρέλαιο, τα τελευταία όμως χρόνια, έχει δοθεί τεράστια προτεραιότητα στην τουριστική ανάπτυξη με αιχμή τον πολιτισμό. Το Αμπου Ντάμπι ετοιμάζεται να εγκαινιάσει μέχρι το 2012 τα παραρτήματα του Λούβρου και του Γκούγκενχαϊμ. Το Ντουμπάι με τη σειρά του έχει αναθέσει στην ιρακινής καταγωγής Ζάχα Χαντίντ να σχεδιάσει ένα φαντασμαγορικό συγκρότημα για τις τέχνες, ενώ απέκτησε πέρυσι δική του φουάρ. Φέτος, η «Κ» επισκέφθηκε το Art Dubai και μίλησε με τον διευθυντή του, Τζον Μάρτιν, για το πώς ο νεόκοπος θεσμός του Εμιράτου φιλοδοξεί να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο σε μια τεράστια γεωγραφική ζώνη που ξεκινά από την Ευρώπη και φτάνει μέχρι την Ασία.

Η διοργάνωση που διήρκεσε από τις 17 έως και τις 22 Μαρτίου κάνει τα πρώτα της βήματα με αυτοπεποίθηση. Αλλωστε τα πάντα στο Ντουμπάι είναι σχεδιασμένα για να σε κάνουν να αισθάνεσαι ότι η πολυτελής εκδοχή του μέλλοντος σου κλείνει το μάτι: τη συγκεκριμένη περίοδο ανεγείρονται πάνω από εκατό ουρανοξύστες, δημιουργούνται τεχνητά νησιά - μαρίνες, γίνονται επενδύσεις για «πράσινη» ενέργεια, ολόκληρες συνοικίες ξεπηδάνε εκεί όπου κάποτε ήταν αμμόλοφοι και στο δρόμο κυκλοφορούν κατά κύριο λόγο τζιπ. Οι ντόπιοι αποτελούν το 10% του πληθυσμού, το 50% είναι Ινδοί, Πακιστανοί και Μπαγκλαντεσιανοί, ενώ ακολουθούν οι Ευρωπαίοι, οι Ιρανοί και οι Ασιάτες. Μέσα σε λίγα χρόνια, ο πληθυσμός που είναι σήμερα 1.200.000 θα έχει τετραπλασιαστεί, ενώ με τους ίδιους ρυθμούς θα αυξάνονται και οι τουρίστες.

Σε αυτό το κοσμοπολίτικο περιβάλλον όπου χτίζονται καθημερινά χιλιάδες τετραγωνικά, εταιρείες και ιδιώτες είναι διατεθειμένοι να δαπανήσουν μεγάλα ποσά για έργα τέχνης. Το Art Dubai έχει έξυπνη στρατηγική: χωρίς ακριβώς να έχει γυρίσει την πλάτη στην Ευρώπη, φλερτάρει έντονα με την Ασία. Αλλωστε, σε αυτή την τεράστια γεωγραφική περιοχή υπάρχουν ουσιαστικά άλλες δύο φουάρ και μάλιστα στις παρυφές της, στην Κωνσταντινούπολη και τη Σαγκάη. «Εύκολη προσβασιμότητα, ανεπτυγμένος τραπεζικός τομέας, μηδενικοί φόροι, γειτνίαση σε αναδυόμενες αγορές τέχνης. Το Ντουμπάι έχει όλα τα συστατικά για να αποκτήσει μια ενδιαφέρουσα και επιτυχημένη φουάρ», λέει ο εμπνευστής και διευθυντής του Art Dubai, Τζον Μάρτιν.

Ο Βρετανός, που έχει γκαλερί στο Λονδίνο, είχε συμβάλει στη δημιουργία του Art London το 1998. Είχε την τεχνογνωσία αλλά και την εμπειρία να οσμιστεί την ευκαιρία που παρουσιαζόταν στο Εμιράτο. Πέρυσι έγινε η παρθενική διοργάνωση με περίπου 40 γκαλερί και θετικά σχόλια από τον Τύπο. Φέτος ο αριθμός των γκαλερί διπλασιάστηκε, ενώ συμμετείχε και μια ελληνική αίθουσα τέχνης, η γκαλερί Καλφαγιάν. Αξίζει μάλιστα να σημειωθεί ότι το έργο που επελέγη για να κοσμήσει την αφίσα της φουάρ ήταν μια φωτογραφία του Χραΐρ Σαρκισιάν που είχε ατομική έκθεση στο Κολωνάκι και πέρυσι στη Θεσσαλονίκη.

Σε σχέση με τις φουάρ που έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε στην Ευρώπη, το Art Dubai έχει ορισμένες ιδιαιτερότητες. Επικρατούν κατά κράτος η ζωγραφική και η φωτογραφία. Τα προκλητικά έργα απουσιάζουν. Προβλέπεται ειδική προπαρουσίαση αποκλειστικά για γυναίκες ώστε να επισκεφθεί με την άνεσή της την έκθεση η σύζυγος του Σεΐχη. Από την άλλη έχει κανείς την ευκαιρία να δει πολύ ενδιαφέρουσες δουλειές από καλλιτέχνες που προέρχονται από τη Μέση Ανατολή και την υπόλοιπη Ασία αλλά και έργα καλλιτεχνών όπως ο Γουόρχολ, ο Ναμ Τζουν Παΐκ, ο Τζον Μπαλντεσάρι, ο Ανσελμ Κίφερ κ.ά.

«Για να συγκεντρώσεις διεθνείς συλλέκτες πρέπει να έχεις και δυνατές γκαλερί απ’ όλον τον κόσμο, με μεγάλα ονόματα και ποιοτικά έργα», υποστηρίζει ο Τζον Μάρτιν. «Πολλές φορές αυτό δημιουργεί μια ένταση με τις τοπικές αίθουσες τέχνης, που θέλουν να προωθήσουν εγχώριους καλλιτέχνες, οι οποίοι δεν έχουν σημαντική απήχηση στους διεθνείς συλλέκτες. Πέρυσι που ήταν η παρθενική μας χρονιά, οι ντόπιες γκαλερί μάς είδαν πολύ ανταγωνιστικά, διότι η αγορά της τέχνης στο Ντουμπάι είναι ακόμα μικρή και εύθραυστη. Τελικά όμως κατάλαβαν ότι η φουάρ ενισχύει και τα δικά τους συμφέροντα: αποκτούν πρόσβαση σε ένα διεθνές δίκτυο, ενώ μέσα σε ένα χρόνο ο αριθμός τους πολλαπλασιάστηκε, από δέκα γκαλερί έχουν φτάσει ήδη τις είκοσι πέντε, ενώ σε λίγους μήνες ανοίγουν άλλες έξι. Πέρυσι λ.χ. μια γκαλερί δεν ήθελε να πάρει μέρος στη φουάρ αλλά πούλησε πολλά έργα σε μια επίσκεψη συλλεκτών που εμείς οργανώσαμε».

Για τον Μάρτιν, κινητήριος μοχλός της φουάρ είναι το οικονομικό υπόστρωμα του Εμιράτου: «Σκοπός μας είναι να εκμεταλλευτούμε τα προτερήματα του Ντουμπάι. Πρόκειται για ένα μεγάλο διεθνές τραπεζικό κέντρο με άφθονο εταιρικό χρήμα και όχι χρήμα από το πετρέλαιο όπως θα νόμιζαν κάποιοι. Μιλάμε για πολυεθνικές εταιρείες που έχουν μάθει να έχουν την τέχνη στο καθημερινό τους περιβάλλον. Μπορεί λ.χ. τα έργα που θα αγοράσουν εδώ να τα βάλουν στα γραφεία τους στη Νέα Υόρκη ή το Χονγκ Κονγκ. Ολόκληρη η οικονομία του Εμιράτου στηρίζεται στις υπηρεσίες με έμφαση στον τουρισμό και την οικοδομική ανάπτυξη. Ετσι λοιπόν έχουμε μια καλή μαγιά από αγοραστές σε τοπικό επίπεδο. Υστερα έρχονται συλλέκτες από την ευρύτερη περιοχή: Ιρανοί, Ινδοί, Λιβανέζοι, Αιγύπτιοι, Ασιάτες. Στο μεταξύ δεν υπάρχει άλλη γειτονική φουάρ. Η πιο κοντινή είναι εκείνη της Κωνσταντινούπολης και της Σαγκάης».

Ενα από τα σημαντικά ζητήματα στο Art Dubai είναι η λογοκρισία. Θεωρητικά δεν υπάρχει κάποια επίσημη αρχή, επιφορτισμένη με αυτόν τον ρόλο. Είναι όμως βέβαιον ότι οι ίδιες οι γκαλερί που συμμετέχουν αυτολογοκρίνονται: «Τόσο εγώ που είμαι Βρετανός όσο και οι ξένοι γκαλερίστες που έρχονται είναι σαν επίσημοι προσκεκλημένοι σε μια χώρα», λέει ο Μάρτιν. «Δεν τους επιβάλλουμε να μη δείξουν κάτι που μπορεί να θεωρηθεί προκλητικό, αλλά τους παρακαλούμε να σεβαστούν τα ήθη, τα έθιμα και τη νοοτροπία του αραβικού κόσμου. Ετσι, προσαρμόζονται οικειοθελώς. Να πουλήσουν θέλουν, άλλωστε, όχι να κάνουν ένα αφιέρωμα μουσειακού τύπου. Αυτός ο χαρακτήρας του Art Dubai –που θα μπορούσε να φανεί ίσως συντηρητικός σε κάποιους– δεν νομίζω ότι αφαιρεί κάτι από τη διοργάνωση. Θα σας έλεγα μάλιστα ότι υπάρχουν δυνατά πολιτικά έργα. Στο φετινό παράλληλο αφιέρωμά μας με έργα Πακιστανών καλλιτεχνών, η γλύπτρια Ντουρίγια Κάζι εκθέτει πήλινα κορμιά που μοιάζουν με πτώματα, τα οποία τοποθετεί σε δρόμους και πάρκα μέχρι να αποσυντεθούν, ως φόρο τιμής στους νεκρούς του Ιράν και του Αφγανιστάν. Τα πιο πολιτικά έργα, πάντως, είναι βίντεο ή φωτογραφίες. Το βίντεο μπορεί να εκφράσει πολύ καλύτερα τις ανησυχίες των καλλιτεχνών που ζουν στον Λίβανο ή στην Παλαιστίνη και βλέπουν τον κόσμο με το μάτι του ντοκουμενταρίστα. Οπως και η φωτογραφία, έχει αμεσότητα και καταγράφει την πραγματικότητα με όλα της τα μελανά χρώματα όπως η ζωγραφική δεν μπορεί να το κάνει. Από την άλλη, υπάρχει μια πολύ μεγάλη ζωγραφική παράδοση εδώ και η τέχνη του χρωστήρα είναι δημοφιλής».

Για τον Μάρτιν, το πρόβλημα είναι ότι υπάρχει κορεσμός τόσο στις φουάρ όσο και στις μεγάλες εκθέσεις, όπως η Ντοκουμέντα, η Μπιενάλε κ.λπ.: «Οι συλλέκτες και ο κόσμος της τέχνης έχει βαρεθεί να τρέχει από το ένα μέρος στο άλλο και να βλέπει μια από τα ίδια. Για να επιτύχει μια φουάρ πρέπει να ανανεώνει συχνά το στίγμα της και να μη συμμετέχουν συνέχεια οι ίδιες γκαλερί. Εμείς, λ.χ., που είμαστε στον δεύτερο μόλις χρόνο μας, δεν έχουμε ίσως αυτό το άγχος αλλά έπρεπε να διαλέξουμε αίθουσες τέχνης απ’ όλον τον κόσμο, που δεν θα φουσκώσουν ξαφνικά τις τιμές μόνο και μόνο επειδή θεωρούν ότι εδώ υπάρχει χρήμα. Χρειάζεται ακεραιότητα, καλή φήμη και βέβαια ποιοτικά έργα. Από την άλλη, μας ενδιαφέρει να δώσουμε βαρύτητα σε καλλιτέχνες από την Ασία. Καθώς όμως ζούμε στην εποχή της παγκοσμιοποίησης, αυτό σημαίνει ότι μπορείς να τους βρεις και σε αίθουσες τέχνης από την Ευρώπη και την Αμερική, όχι μόνο σε γκαλερί της Ινδίας και της Ιαπωνίας».